Weblog over kijken

Over Gundula Schulze Eldowy en Nico Dijkshoorn

2012-01-27T11:54:00.046+01:00

De in 1954 in Erfurt geboren fotografe Gundula Schulze Eldowy wordt wel de Diane Arbus van de DDR-fotografie genoemd. Tussen 1977 en 1990 fotografeerde zij, aanvankelijk in Berlijn en later in Dresden, een samenleving die langzaam maar zeker uiteen viel. Zij vereeuwigde oude mensen, arme mensen en mensen die min of meer de kluts kwijt waren, maar zij ving ook hun levenslust. Zij registreerde ‘het alledaagse leed naast de schone waanzin', schrijft Tobias Timm in Die Zeit van 8 december 2011 naar aanleiding van de tentoonstelling van Schulze Eldowy’s werk in C/O Berlin. Eigenlijk fotografeerde Schulze Eldowy iedereen die in de klassenloze DDR officieel niet bestond. En zo ontpopte de fotografe zich tot een etnologe van haar stad, concludeert Die Zeit.
Toen in 1986 de Stasi haar wegens vermeende contacten met de CIA vervolgde (waarschijnlijk vanwege haar vriendschap met de Amerikaanse fotograaf Robert Frank), verliet Schulze Eldowy Berlijn en vestigde zich in Dresden. Daar fotografeerde ze niet langer in grijstonen, maar schakelde ze over naar kleur. Het werk dat in Dresden ontstond, zou uiteindelijk een laatste verslag vormen van de rafelranden van de DDR. Na de val van de muur vertrok Schulze Eldowy naar New York, daarna naar Egypte en uiteindelijk belandde ze in Peru.
Wanneer ze vandaag de dag in Berlijn is, fotografeert ze niet meer. Dat kan echter veranderen, denkt ze zelf, want het land, heel Europa, verkeert in een crisis. En Schulze Eldowy raakt gebiologeerd wanneer iets uiteenvalt. Je zou kunnen zeggen: wanneer iets om een andere kijk, een andere houding vraagt. Het moment waarop het vertrouwde wegvalt, maar nog niet weg is. Het moment waarop het nieuwe eraan komt, maar nog niet is waargenomen.

Werkelijk aangrijpend is de hier bovenstaande foto van het kindje in zijn blote bast, met zijn handjes in de touwen en een witte doek over zijn hoofd. In de glanzende metalen plaat achter het kind, weerspiegelt zich het geconcentreerde gezicht van een jonge verpleegster. Wat is ze aan het doen, wat betekent dit? De jonge vrouw maakt een röntgenfoto. Dat het kind in een onmogelijke pose staat of hangt, lijkt niet relevant. De verpleegster wil snel en efficiënt werken. De foto is in 1987 door Schulze Eldowy gemaakt. De fotografe vertelt dat de samenleving rond deze tijd hard en star was, en dat ze er met haar camera opuit trok om dit vast te leggen. Ze ging daartoe naar de officiële instituten: het ziekenhuis, het slachthuis, de staalwerken. En tot haar eigen verbazing werd ze overal binnen gelaten, zonder controle en zonder censuur. Na Tsjernobyl bijvoorbeeld, voltrok zich bijna geen enkele geboorte meer op een normale wijze, de straling én de angst daarvoor brachten grote problemen met zich mee. Schulze Eldowy stelde dit vast, fotografeerde in ziekenhuizen misgeboortes, maar verklaarde niets. Haar werk is empathisch maar ook constaterend van aard. Sociaalkritisch en emotioneel.

Is het niet merkwaardig dat juist zij, later vervolgd door de Stasi, toegang had tot die verharde officiële instanties? Ja, dat is uiterst merkwaardig, dat vond ze zelf ook. Dit zegt dus tevens iets over de mores van die tijd; men schaamde zich er niet voor, het was de realiteit. En wanneer een dergelijke realiteit overal rondwaart, in iedere instelling op een eendere wijze, dan valt het op den duur nog nauwelijks op. Men went eraan. Het is alsof de betreffende autoriteiten die Schulze Eldowy toestemming gaven om te fotograferen, allang niet meer doorhadden dat ze daarmee gevoelige informatie vrijgaven, dat de verstarring vereeuwigd werd en daarmee de habitus van deze instanties, en van de hele maatschappij. Alsof de instituten in hun ‘onschuld’ een bord buiten hingen: kom binnen maar foto’s maken, we hebben toch niet door hoezeer we afgegleden zijn. Er was een blik van buiten nodig om de verstarring te tonen. Om te laten zien dat wat hier gebeurde, niet helemaal normaal was. Schulze Eldowy, hoewel een insider, bezat deze objectiverende blik. En juist dat maakt haar werk zo aangrijpend.

Dan kom ik nu op Nico Dijkshoorn en het verhaal dat hij vertelt over zijn vader naar aanleiding van zijn boek Nooit ziek geweest. Een vader die aan Alzheimer leidt en in een tehuis is opgenomen. Ik las een interview met de schrijver in het Volkskrant magazine van 21 januari en zag hem afgelopen dinsdag in DWWD. Zijn boek heb ik (nog) niet gelezen, het is net verschenen. Maar er is een parallel tussen het verhaal dat Dijkshoorn vertelt en dat van Schulze Eldowy. Dijkshoorn dacht zijn hele leven dat zijn vader leuk en grappig was. Pas toen de vader aan Alzheimer leed en werd opgenomen in een verzorgingstehuis, toen zijn zoon hem bezocht en tegen zijn eigen verwachting in niks voelde behalve een ‘ Daar zitten we dan. Klootzak’, en ‘moet ik wéér alleen met jou bezig zijn’ realiseerde de zoon zich dat zijn vader altijd een egoïstische man is geweest en helemaal niet zo leuk en grappig. Een situatie die een leven lang normaal leek, bleek opeens een stuk minder normaal. Of natuurlijk niet opeens, daar ging ongetwijfeld een incubatietijd aan vooraf, maar de zoon realiséérde het zich op dat moment. De vader was een egoïst, de zoon zag zijn vader met andere ogen. Eigenlijk zoals Schulze Eldowy destijds de instanties in de DDR met andere ogen bezag. Zij zag datgene waar anderen in die tijd maar liever overheen keken omdat ze nu eenmaal aan de situatie gewend waren, en moesten roeien met de riemen die ze hadden.

De vraag van Arie Boomsma in DWWD en die van de journaliste in de Volkskrant, of Nooit ziek geweest misschien uit wraak was geboren, leek mij dan ook wat oppervlakkig gesteld. Een dergelijke vraag gaat iets te snel van een vereffening uit: een zoon heeft een nare vader en, is dan de algemene veronderstelling, rekent met hem af in een boek. Maar wat voor afrekening zou dat wezen? De vader, lijdend aan Alzheimer, krijgt de boodschap niet mee, dus als zoon mis je je belangrijkste doel. Waar zou die afrekening dan verder uit kunnen bestaan? Dat de omgeving weet wat voor een man deze vader nu eigenlijk was? Tja, wat heb jij daaraan, jij moet in de optiek van de wraakactie afrekenen met je vader, en niet je omgeving.
Dijkshoorn antwoordde in DWWD dat hij het boek moést schrijven, dat het uit zijn systeem moest voordat hij aan een ander boek begon. Het schrijven zal daarom te maken hebben met ‘identiteit’, met het bepalen van een plaats in de vader/zoonrelatie. Wanneer je je vader een enorm grappige man vindt, ben je een ander mens dan wanneer je diezelfde man ziet als een botte egoïst. In wezen gaat het niet over de vader, maar over de zoon. De vader is, ondanks zijn Alzheimer, in wezen niet veranderd. De zoon daarentegen wel. De zoon rekent echter niet af, hij neemt afstand. Hij hanteert niet langer de blik die ooit door een ander (de vader, het gezin) is aangereikt, maar kiest voor een blik van buitenaf. Wil de zoon zichzelf niet verloochenen, dan zal hij ageren of op de een of andere manier een daad stellen om zijn afstand te markeren. Daarna kan hij niet meer terug. Dat duidt niet op een vereffening maar op een overtuiging; voor Dijkshoorn de overtuiging dat zijn vader niet de man is voor wie hij hij altijd werd aangezien. Er is moed voor nodig om dat te onderkennen. De afstand die je zelf hebt ingebouwd, loop je immers niet meer in. Je bent die vader (deels) kwijt, ook al leeft hij nog. Daarover schrijven, staat los van revanche. De foto’s van Schulze Eldowy worden toch ook door geen mens omschreven als een wraakneming op het systeem? Dat is het thema niet. Het verhaal, lijkt mij, gaat over een fundamentele wisseling van perspectief. Over anders kijken.

Ausstellung Gundula Schulze Eldowy Die frühen Jahre
Fotografien 1977 bis 1990
10. Dezember 2011 bis 26. Februar 2012 in C/O Berlin, Oranienburger Str 35/36

Kijk voor meer over Gundula Schulze Eldowy op: Berlin in einer Hundenacht

Nico Dijkshoorn Nooit ziek geweest, Contact 2012

Een makelaar in Pruisen

2012-01-12T13:21:00.024+01:00

Misschien wel het mooiste, of meest interessante boek dat ik vorig jaar las, is Spiegelpaleis Europa van Joep Leerssen (Vantilt 2011). Leerssen, hoogleraar Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam, geeft in dit boek het imago van Europa weer als een doolhof vol culturele reflecties.
Er valt een hoop te vertellen over het boek maar ik wil vooral aanhaken op een van de onderwerpen uit het begin. Leerssen schildert Europa niet alleen af als een labyrint, als een doolhof van mythen en culturele herinneringen, hij schetst ook twee manieren om uit dit labyrint te ontsnappen. Ofwel aan de hand van de draad van Ariadne, ofwel via de vlucht van Daedalus . Anders gezegd: ligt de wereld om ons heen en volgen we het spoor via een draad, via kiezels of broodkruimels (Hans en Grietje) of meten we ons vleugels aan zoals Daedulus voor zijn zoon Icarus deed, opdat we de wereld van bovenaf kunnen bezien, zoals later ook Blaue en Mercator dat zouden doen? Pas vanaf dat moment kunnen we iedere plek begrijpen als een plattegrond, in plaats van dat we de horizon als grens beschouwen. Het zijn twee manieren om naar het imaginaire Europa te kijken, waarbij de blik van bovenaf, die van Daedalus, uiteraard de meest moderne is (fysiek of virtueel).

Laten we Leerssen tijdens een van deze beeldbepalende trajecten door Europa eens volgen. We beginnen bij het labyrint op Kreta waarin de Minotaurus huist, een labyrint dat door de architect Daedalus is ontworpen. De Minotaurus wordt gedood door de moedige Theseus uit Athene, die dankzij de wollen draad van Ariadne de weg terug naar de uitgang vindt. Dit pad, zegt Leerssen, brengt ons bij de tragedies van Aegeus en Hippolytus en bij het verhaal van Phaedra (de vrouw van Theseus), en gaat verder naar het zelfbeeld van de stadstaat Athene zoals dat later wordt verwoord door Sophocles en Aeschylus. Nog later stuiten we op de tragedie Phèdre van Racine en lezen we in A la recherche du temps perdu van Marcel Proust dat de hoofdpersoon van het boek bijzonder graag een voorstelling van Phèdre bij wil wonen.
We kunnen echter ook de andere kant opgaan en het verhaal van Daedalus volgen, die zijn zoon Icarus een paar zelfgemaakte vleugels aanmeet tijdens hun gezamenlijke gevangenschap in dat labyrint op Kreta. We staan even stil bij een schilderij van Brueghel (De val van Icarus) waar Icarus, na zijn vliegtocht en zijn val, wanhopig spartelt in de zee. En we trekken verder, zodat we met Leerssen uitkomen bij twee schrijvers die tevens piloot waren: Gabriele D’Annunzio en Antoine de Saint-Exupéry. D’Annunzio maakte volgens Leerssen in 1918 ‘een morele zondeval’ toen hij zich tot fascistische duce uitriep van het stadje Rijeka, op de grens van Italië en Istrië. En de Franse Antoine de Saint-Exupéry werd in de Tweede Wereldoorlog neergeschoten door een Duitse piloot. De broer van deze piloot is later nog bekend geworden als zanger; we kennen hem onder de artiestennaam Iwan Rebroff. Zijn echte naam was Hans-Rolf Rippert, een geboren Duitser maar voor het groter publiek was hij Russischer dan de Russen. Over imago’s gesproken.

Alles bijeen zijn er twee wegen om uit het labyrint te ontsnappen: via een leidraad of een paar vleugels, stelt Leerssen.
Hij vervolgt: ‘In ons collectief geheugen huizen verhalen en mythen over hoe de geschiedenis in Europa terechtkwam en zich daar een weg baande’. Leerssen ziet het labyrint als de loop van de geschiedenis. En hij voegt er achteraan: ‘Europa is het labyrint én is de weigering om te verdwalen’.

_ _ _

Tot zover mijn korte inleiding op het boek. Een inleiding waar ik aan moest denken toen ik begin januari van dit jaar, vlak na Oud en Nieuw, in Brandenburg was, in Pruisen. Ik was er niet zomaar; ik had een afspraak met een makelaar in Pruisen. De makelaar zou ons een oud schooltje laten zien dat al enige tijd te koop stond. Sinds kort oriënteren we ons op een huis in de buurt van Berlijn. In het voormalige Oost-Duitsland, nabij het hart van Europa, op slechts vijf uur treinen van Praag. Voorlopig voor de vakanties, later misschien voor langere tijd.

We logeerden in een hotel in een middelgrote provinciestad in de Uckermarck. Het hotel stond aan de Puschkinallee. Het regende toen we de trein uitstapten en er een joeg een koude wind over de Puschkinallee waaraan grote, ietwat vervallen villa’s stonden, maar ook een sporthal, een paar boerderijen, veel oude bomen en waar aan het eind, achter het hotel, een kleine dierentuin lag.
In het hotel was het warm. We kregen de sleutels van onze kamers, twee sleutels met enorme ijzeren gewichten waarin de familienaam van het hotel was gebrand. We pakten onze koffers uit, hingen wat kleren in de kast, en konden ons niet meer voorstellen dat we zo-even nog in Berlijn waren overgestapt. Utrecht leek al helemaal ver weg. We gingen rekenen in treinen, dus via de draad van Ariadne. Eerst de internationale ICE, dan het indrukwekkende station van Berlin-Mitte, dan met de Regiolnalbahn Berlijn uit, de voorsteden voorbij, het bos door, en nog meer bos, langs meren en sombere huizen, langs voormalige Oost-Europese steden en stadjes en iedere keer weer schalde daar een vrolijke accordeonmuziekje door de coupé wanneer de volgende halte werd omgeroepen.

De duisternis viel al om vier uur in, snel en onontkoombaar. Toch wilden we nog iets van het provinciestadje zien. Er was een winkelstraat die uitkwam op een donker marktplein. Het stadhuis op het plein bleek uitgelicht. De paar restaurants zagen er gesloten uit. Enkele hoge kerstbomen waren omgewaaid en lagen verdwaasd naast hun stenen potten. Het plaatsje oogde, voor zover we het konden zien, vriendelijk. We wandelden door de winkelstraat en passeerden een drogisterij (Rossmann) en enkele bakkers. In de boekhandel bleek de streek over een eigen, inmiddels overleden schrijver te beschikken, hij heette Ehm Welk. Zijn bekendste boek had als titel Die Helden von Kummerow. Zijn werk stond in een aparte kast. En nu we er toch waren, liepen we maar meteen even bij de winkel van Vodafone naar binnen. We wilden namelijk weten of het nabijgelegen buurtschap waarin ‘ons’ schooltje stond op de een of andere wijze was aangesloten op het internet (op dat moment probeerden we ons te oriënteren als Daedelus want allemaal leuk en wel, we wilden ook enig overzicht en een razendsnelle virtuele communicatie).

De volgende ochtend bracht een taxi ons naar de school in het betreffende dorp. We zoefden door een glooiende landschap dat door God en iedereen verlaten was en haalden opgelucht adem wanneer we enkele huizen zagen. Het gehucht waar we uiteindelijk stopten, telde niet meer dan 140 inwoners. Elke dag kwamen daar een bakker, een postbode en reden er bussen. En wanneer die niet reden, was er een belbus. Bovendien zou er een Gaststätte zijn.
We herkenden het schooltje direct. Dat was niet zo moeilijk; het dorp telde drie straten en die hadden ook nog eens allemaal dezelfde naam, zoals we op de drie-armige bewegwijzering zagen. Het schooltje grensde aan de kerk, sterker nog, haar tuin liep over in de tuin van de kerk; het kerkhof. Slechts drie treden scheidden de schooltuin van de kleine begraafplaats. De graven zagen er verzorgd uit, er lagen verse bloemen en ook stond er een monument voor de gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog. De kerk was Romaans, zij was opgetrokken uit bruingrijze veldstenen en had een houten toren. De spits toelopende kerkdeur was helderblauw geschilderd. Op de toren troonde een windhaantje dat nodig gesmeerd moest worden, het piepte en klaagde in de wind als een oud, reumatisch mens. Toch klonk het niet onvriendelijk. We tuurden over het muurtje van het kerkhof naar de school toen er plotseling een terreinwagen de weg opdraaide. En daar stapte resoluut onze makelaar uit; een blonde vrouw van een jaar of veertig met grote, blauwe ogen. Ook de huidige eigenaar van het huis, die inmiddels in Stuttgart woonde, bleek aanwezig.

Dan nu iets over de geschiedenis van het schooltje en hoe merkwaardig het toch allemaal lopen kan. De kleine school werd gebouwd in het begin van de 18de eeuw (rond 1700). Naast het vroegere klaslokaal lagen twee kamers die nog gerenoveerd moesten worden, daar had tot voor kort een oude mevrouw gewoond. Zij was vorig jaar overleden en lag nu waarschijnlijk op het kerkhof naast haar huis. In de niet gerenoveerde kamers zagen we jute in de lemen muren, enkele eeuwen geleden nog gebruikt als versterkingsmateriaal. Het jute was kurkdroog, dus het was geen vochtig huis. Het huis, opgezet in die zogenaamde vakwerkstijl die door de huidige eigenaar opnieuw was blootgelegd, werd al meteen in de 18de eeuw als school in gebruik genomen. Dat wil zeggen: er was één klaslokaal waar twee of drie klassen tegelijk les kregen. In de betreffende ruimte ontwaarden we een laag podium, en in de tuin bevonden zich nog restanten van de voormalige schoolwc’s: een muur met dichtgemetselde ramen en twee stenen platen in de grond die als fundering dienden. Het dorp was overigens niet aangesloten op het riool: diep onder de aarde lag een waterreservoir dat door de waterdienst eens in de zoveel tijd werd geleegd. Het gebouw had, ondanks een oppervlakte van 150 m², twee badkamers en twee ruimtes waar zich ooit een keuken bevond. En dit kwam, vertelde de makelaar, omdat in de tijd van de DDR vaak twee gezinnen tegelijk in één woning werden geplaatst. Inderdaad werden er opvallend veel huizen aangeboden met een zogenaamde Einliegewohnung waarvan we tot dusver niet goed wisten wat dat was, of waar dat vandaan kwam. De woonkamer op de eerste verdieping was ruim, met in het midden stevige, dragende vakwerkbalken. En ook daar uitzicht op de kerk met haar piepende windhaan. De huidige eigenaar had afgelopen zomer nog een wandeltocht gemaakt vanaf deze kerk naar de kathedraal van Santiago de Compostela. De draad van Ariadne, dacht ik, want laten de pelgrims onderweg niet een van huis meegenomen steen achter op hun route? Trots haalde de man een leren mapje onder zijn trui vandaan en toonde ons zijn document met stempels van het traject. Hij moet hier in dit gehucht, bedacht ik mij, wel een vreemde eend in de bijt zijn geweest.
We bekeken het hele huis, daalden een stenen trap af naar de kelder, beklommen een uitschuiftrap naar de vliering, bewonderden de gele, keramische kacheloven in de hoek van een van de nog onopgeknapte kamers, staarden naar de molshopen in de tuin, raapten eikennootjes van de graven en zagen een kat de schuur uitvliegen. Daarna namen we afscheid van de eigenaar en de makelaar. De blonde makelaar stapte in haar stoere terreinwagen en scheurde weg. De eigenaar zwaaide en zou diezelfde avond naar Stuttgart vertrekken. Wij bleven nog even, en slenterden naar de Gaststätte. Ja, er was een Gaststätte want ’s zomers zou hier enig toerisme zijn met al die meren in de buurt, tussen die malse, glooiende velden.

Over de tafels lagen gebloemde, pastelkeurige kleedjes en roze servetten. De ruimte was versierd met plastic zonnebloemen. Er brandde een open haard. Een al wat oudere dame in een vale spijkerbroek vroeg wat we wilden drinken. De kat des huizes wilde geaaid worden en nestelde zich naast ons voor de open haard. We wachtten twintig minuten op de bestelling (koffie, chocomel en bier), en probeerden ons deze streek in de zomer voor te stellen. Later zouden we horen dat het gebied van overheidswege zwaar werd gesubsidieerd, dat het de streek zichzelf allang niet meer bedruipen kon. Sommige huizen in het gehucht stonden leeg en hadden gebroken ruiten, net als in het provinciestadje. We aaiden de kat en hielden ondertussen scherp de tijd in de gaten; er reden immers niet meer dan vijf bussen per dag.
Om twee minuten over één kwam reed onze bus het dorp in. We waren de enige passagiers. Weer gingen we door dat verlaten landschap. In het tussenliggende gehucht draaide de bus moeizaam een rondje om dat wat je een plein zou kunnen noemen. Er stond niemand bij de halte. Na een kwartier bevonden we ons weer in het provinciestadje.

Aanvankelijk probeerde ik optimistisch te zijn en ik rekende mijzelf voor: het is een kwartier van het gehucht naar de provinciestad. En dan is het nog vijftig minuten vanaf het provinciestation naar Berlijn. Ik had het spoor al gelegd, de draad al gespannen en hield me vast aan dit tracé. Niettemin bleven we aarzelen. Het was allemaal te leeg, te ver, te verlaten. Het gekke was echter dat we daar, in dat ene gehucht, op die verlaten plek, toch een stuk van wereld en haar geschiedenis hadden gezien. Want wat hadden we niet gezien en gehoord? Een kleine school uit de 18de eeuw die gedurende de DDR-tijd dienst deed als woning voor maar liefst twee gezinnen, een kerkhof met een monument voor de gevallen uit de Eerste Wereldoorlog, een eigenaar die vanaf de kerk naast de school naar Santiago de Compostela was gelopen, een wat oudere vrouw die probeerde aan te haken bij het toerisme van na de Wende. Nee, je kunt onmogelijk zeggen dat de geschiedenis zich hier niet voltrok! Er is geen vlek op de kaart te vinden waar de geschiedenis niet heeft huisgehouden. Ook dit gebied was getekend. Bovendien hielden gemeentelijke of provinciale subsidies de belbus in stand, je kon eruit. Maar laten we eerlijk zijn, we voelden ons toch meer nazaten van Daedalus. En je gaat geen huis kopen vanuit het idee; ik kan hier elke dag weg als ik wil. Je moet ook een beetje kunnen blijven in je huis.

_ _ _

De volgende dag liepen we door Berlijn. Lieve hemel, dacht ik op de Invalidenstrasse, terwijl ik over een kerstboom met rode lintjes stapte die nog op straat lag, alleen dit kleine stukje aan het begin van deze straat telt al 140 inwoners. En moet je kijken, je kunt hier alles krijgen. Even was ik mijn maatgevoel kwijt. Zoals je kunt hebben wanneer je gedurende een bepaalde periode weinig geld bezit; dan is alles onevenredig duur. Of wanneer je een wandelvakantie hebt gemaakt, wanneer je weken hebt gelopen, dan gaat willekeurig welk vervoersmiddel ineens belachelijk snel. Zo is het ook wanneer je een piepklein dorp bezoekt en je jezelf voorstelt dat je er zult wonen. Dan wordt iedere stad, heel even, onmetelijk groot. Een dergelijke ervaring doet iets met je gevoel voor verhoudingen. Het is echter geen verkeerd gevoel. Wie zegt dat een metropool de maat is van alle dingen? Het gevoel voor verhoudingen dat je in een stad ontwikkelt, is even ‘waar’ als dat wat je in een dorp ontwikkelt. De dorpeling in een stad is niet ‘achterlijk’ omdat het hem te groot, te snel of te veel is. Hij heeft een ander gevoel voor proporties gekregen en als hij zich ongemakkelijk voelt, dan geldt dit ongemak evengoed voor de stadsmens in een dorp. Een Gulliver in een piepklein buurtschap beweegt zich even onzeker als Klein Duimpje in een metropool. Voor ons evenwicht hebben we tijd nodig om te weten hoe we ons moeten verhouden. Wanneer we niet meer weten hoe we ons moeten verhouden, worden we onrustig.
Via de Invalidenstrasse liepen we door de Tucholskystrasse, de Oranienburger Strasse en de Grosse Hamburgerstrasse, en bereikten tenslotte café Sophieneck, ons favoriete café. Daar dronken we bier en aten we een maaltijd terwijl we uitkeken op het baksteenrode St. Hedwig-ziekenhuis. En jij, zeiden we tegen onze oudste dochter, jij bent toen je een half jaar oud was ook in Berlijn geweest. Wij zaten op deze plek en jouw buggy stond daar, en we priemden met onze wijsvingers naar een hoek van het café, waar een bejaarde man juist een Strammer Max zat te eten. En zo trokken we onze oudste dochter al pratend het recente verleden in. Nog een paar jaar, en we meten haar vleugels aan. Dan kan ook zij een deel van de geschiedenis overzien, en navertellen.

Dagdief

2011-12-06T12:07:00.010+01:00

In de verzamelbundel Illuminationen schrijft Walter Benjamin een klein essay over de schrijver Robert Walser en diens personages. Er is in dit betoog een woord dat me opvalt, en bijblijft. Dat is het woord Tagedieb. Dagdief. Hoewel geen zeer algemeen woord, geeft het toch aan wat voor mens hier wordt bedoeld, welk karakter. Benjamin typeert met deze aanduiding overigens niet alleen de personages van Walser maar ook die van Knut Hamsun, en hij geeft nog een ander voorbeeld van een dagdief uit de Germaanse literatuur, de Taugenicht van Joseph von Eichendorf.

Dagdief is een woord waarop je flink kunt door associëren. Heeft de dagdief bijvoorbeeld iets van de negentiende-eeuwse flaneur? Mij lijkt van wel. Flaneren is ogenschijnlijk niks doen en daarmee stukken aan de dag ontfutselen, net zo lang totdat je de hele dag ontfutseld hebt. Vreemd, niet? Want aan wie of wat ontfutsel je nu eigenlijk die dag? Aan jezelf, in de zin van: ik had mijn tijd beter kunnen of moeten besteden? Misschien. Laten we echter niet vergeten dat de dagdief dit ‘nietsdoen’ een excellente besteding van zijn tijd vindt. Ontfutselt hij de dag dan aan de lopende week, aan de lopende maand, aan het lopende jaar? Moet je de tijd in dit geval als iets algemeens beschouwen, of eerder als je eigen levenstijd? Wanneer het je eigen levenstijd betreft, ontfutsel je iets aan jezelf. Maar je kunt niet je eigen dief zijn. Dus je steelt iets wat jou in wezen toebehoort.
Dat klinkt eenvoudig, maar ik denk dat deze tweespraak wezenlijk is aan het verschijnsel dagdief. Hij laat zich zijn dag niet door anderen ontnemen, hij eist zijn eigen tijd op. En daarmee maakt hij zichzelf tot buitenstaander, tot anders dan anderen. Maar net als een koopjesdief steelt hij niet werkelijk.
Los van de vraag aan wie ontfutsel je, kun je ook vragen: wat ontfutsel je. Tijd. Natuurlijk niet zomaar tijd. Je kunt ook op je werk een pauze rekken, langer met collega’s kletsen. Dat maakt je nog niet tot een dagdief. Dus je doet iets speciaals met die tijd. Wat dan? Volgens mij: kijken. Rondkijken. Waarnemen. Al kijkend je omgeving ervaren. Je ontfutselt tijd aan je dag om niks anders te doen dan rond te kijken, wat te wandelen, te zwerven, te flaneren. En zelfs als een dagdief ergens neerstrijkt, legt hij nog niet zijn attitude neer. Hij blijft een buitenstaander. Hij zit er wel maar hij zit er niet. Hij blijft een buitenstaander in geleende tijd.
Een dagdief kun je overigens niet worden, zoals je ook geen buitenstaander kunt worden, of geestig, of origineel. Je bent het of je bent het niet, zoals de een het meer is dan de ander. Het blijft een kwestie van aanleg.

Zouden er nu ook dagdieven binnen de beeldende kunst bestaan? Dat is lastig, je kunt het begrip niet letterlijk nemen. Een afbeelding van een landloper, is nog geen afbeelding van een dagdief. Misschien moeten we hier aan de kunstenaar zelf denken, hoewel natuurlijk niet aan allemaal, zoals ook lang niet alle schrijvers dagdieven zijn, of dit type kunnen beschrijven.
In ieder geval schiet me op deze plek de Tsjechische fotograaf Josef Sudek te binnen.
Sudek, geboren in 1896, verloor tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het Italiaanse front zijn rechterarm als gevolg van een granaatontploffing nota bene door kanonniers van zijn eigen troepen (hij vocht in het Oostenrijks-Hongaarse leger). Vervolgens verbleef hij drie jaar in diverse ziekenhuizen. Als oorlogsinvalide had hij permissie om straatventer te worden, maar daar bedankte hij voor. Hij koos voor de fotografie en ging naar de academie voor grafische vormgeving in Praag. Een vreemde eend in de bijt was hij daar wel, met zijn schunnige taal die hij in de oorlog zo her en der had opgedaan. Maar hij was ondernemend en het lukte hem om uiteindelijk een van de meest bekende fotografen van zijn land en zijn tijd te worden.
Aan het eind van de jaren veertig vond Josef Sudek een camera uit 1894, dus bijna even oud als hij zelf, een Kodak panoramic. Het was een lomp apparaat dat Sudek slechts met moeite, want met één arm, overal mee naartoe sleurde. Een bijkomend probleem was dat er slechts één filmstrook van 10 bij 30 centimeter in paste. Nadat Sudek een foto had genomen, moest hij terug naar zijn donkere kamer om een nieuwe filmstrook in zijn camera te plaatsen. Gelukkig bood de bevriende textielkunstenares Božena Rothmayerová uitkomst: zij naaide een grote, zwarte zak voor hem waar zowel de fotograaf als zijn camera in konden verdwijnen. En dat leverde uiteindelijk het volgende beeld op, reden waarom ik Sudek zo door en door met een dagdief associeer: midden op de dag en midden op straat kroop de kunstenaar in die reusachtige, zwarte zak om een nieuw negatief in zijn camera te plaatsen. Midden op de dag, midden op de straat, was hij er even niet. En alhoewel je een fotograaf sowieso zou kunnen zien als iemand die beelden aan de dag ontfutselt, iemand die beelden ‘steelt’, was het bij Sudek dubbelop. Hij onttrok beelden aan zijn omgeving maar hij onttrok tussen de bedrijven door zichzelf ook min of meer aan het zicht. Het moet een idioot, maar waarschijnlijk ook wel aandoenlijk tafereel zijn geweest: zo’n bewegende, vormloze, zwarte massa op een brug, in het bos, in de stad.

De Ierse schrijver John Banville die begin jaren tachtig zelfs glasnegatieven van Sudek uit het voormalig Tsjecho-Slowakije naar Amerika heeft gesmokkeld, citeert in Prague Pictures literatuurwetenschapper Zdeněk Kirschner, voormalig hoofdcurator van het Praags Museum van Decoratieve Kunst over Sudek:
Als Sudek zijn zware, houten platencamera op het robuuste statief zette, de lenzen uit de doekjes wikkelde, de goede lens uitzocht en in de camera plaatste, daarna onder de zwarte doek kroop, die hij een ‘non’ noemde, de compositie bekeek en het licht beoordeelde, de apparatuur instelde, de fotografische plaat naar binnen schoof en de lens opende, mechanisch of door de lensdop ervan af te halen, dan, als het licht het beeld op het negatief begon te schilderen, dan en slechts dan sprak hij zijn toverspreuk uit: ‘A hudba hraje...‘ 'En de muziek speelt...’

‘Aha dat is het dus!’, dacht ik toen ik dit las. Dat is het wat de dagdief drijft en waar hij al die tijd op wacht. Het moment waarop de muziek begint te spelen, het moment dat hij ziet waarop hij heeft gewacht. Dat wachten is plotseling niet zinloos meer; krijgt achteraf betekenis, als tijd voorafgaand aan - . En zijn kijken is even paradoxaal als het begrip dagdief zelf. De dagdief wil weliswaar iets waarnemen, en ervaren, maar wanneer hij aan zijn dag begint, heeft hij geen flauw idee wat. Pas als hij het ziet, herkent hij het, en neemt het onmiddellijk mee. A Hudba hraje... Wat een poëtische uitspraak voor een man wiens spraak was doorspekt met schuttingtaal.

Welverdiend wit / over Christa Wolf en Roman Opalka

2011-08-23T09:29:00.007+02:00

In 1960 riep de Moskouse krant Izwestia haar lezers op om de 27ste september van dat jaar uitvoerig te beschrijven. De (Oost) Duitse schrijfster Christa Wolf gaf gehoor aan de oproep maar liet het niet bij deze ene dag. Gedurende de volgende vier decennia beschreef ze iedere keer weer zeer nauwkeurig haar 27ste september. Het resultaat is te lezen in het boek Ein Tag im Jahr, 1960-2000, dat in 2003 verscheen.
Eerst even rekenen. Christa Wolf is geboren op 18 maart 1929. Zij was dus 31 jaar toen zij aan het project begon en 71 jaar toen zij de laatste, in het boek opgenomen dag beschreef. Je kunt ook zeggen: Christa Wolf begon ongeveer rond het hoogtepunt van de Koude Oorlog (1962, de Cubacrisis) en eindigde elf jaar na de val van de muur.

Een boek dat veertig jaar van iemands leven beslaat, is natuurlijk bijzonder. Bijzonder is ook dat het in dit geval altijd die ene dag is. Het is dus altijd herfst in het boek, het is altijd de dag voor de verjaardag van Wolfs jongste dochter, de aantekeningen beginnen altijd rond middernacht en het eindigen ook altijd weer rond middernacht.
Eveneens frappant zijn de overpeinzingen die het ouder worden betreffen, of ziektes. Wanneer je op de helft van het boek over een ziekte leest, weet je dat het uiteindelijk wel mee zal vallen omdat het boek in totaal meer dan 600 pagina’s beslaat. Door de lengte van het boek heb je een idee van de lengte van het beschreven leven.
Dat doet me dan weer denken aan het werk van de Pools / Franse kunstenaar Roman Opalka, die op 6 augustus van dit jaar overleed. Vanaf 1965 schilderde deze kunstenaar doeken met reeksen van oplopende getallen. Hij begon met 1, 2, 3, enzovoort. Acryl op canvas. Wanneer een doek af was, noemde hij dit een ‘detail’. Hij continueerde zijn reeks op een volgend doek. een volgend ‘detail’. De doeken samen vormden details in de tijd; de kunstenaar wilde het onomkeerbaar verglijden van de tijd laten zien. Opalka was 34 jaar toen hij met zijn project begon. Hij overleed op 6 augustus 2011, een week voor zijn tachtigste verjaardag. Je zou dus kunnen zeggen dat zijn project, in tegenstelling tot dat van Christa Wolf, niet af was. Tegelijkertijd kón zijn project niet af raken, en was zijn dood de natuurlijk afronding.
Alhoewel. In 1972, toen hij het miljoen passeerde, besloot Opalka om de donkere achtergrond van zijn schilderijen telkens 1% lichter te maken. Aangezien hij zijn getallen ook schilderde in wit, zou hij op een gegeven moment in de tijd wit op wit schilderen. Dan had hij in wezen (een vooraankondiging van) zijn eigen dood geschilderd. of de dood van het schilderij, het is maar hoe je het bekijkt. Dat moment kwam in 2008: witte getallen op een witte achtergrond en de kunstenaar noemde deze kleur ‘blanc merité’, welverdiend wit. Om nu te voorkomen dat niemand meer kon zien wat hij had geschilderd, gebruikte hij voor de achtergrond zinkwit en voor de getallen titaanwit. Zodat de getallenreeks onder een bepaalde lichthoek altijd zichtbaar zou zijn. Zelf begon Opalka in 1972, mede om vergissingen te voorkomen, met het inspreken van de getallen op een bandrecorder. Tegelijkertijd startte hij met het dagelijks fotograferen van zijn eigen gezicht.

Dit klinkt allemaal vrij programmatisch. Toch zit er ook iets ontroerends aan. Iets van het gevecht van de mens tegen zijn tijd, tegen het onbekende lot, het volstrekt niet weten van de eigen eindtijd. Tekenend vind ik het filmpje Visualization of Time (te bekijken op YouTube) waarin Opalka de 4.000.000 (vier miljoen) nadert. Het bereiken van dit getal noemt hij een gebeurtenis. We zien hoe de rustige hand van de kunstenaar de cijfers schildert, en we horen dat hij hardop telt. En dan opeens is het zover: 4.000.000. En de kunstenaar? Slaakt hij een vreugdekreet? Gaat er een fles open? Nee, hij gaat gewoon door met adem halen. En schildert geconcentreerd het volgende getal, 4.000.001.

De projecten van Wolf en Opalka zijn intrigerende tijdsdocumenten. Beide zijn opgebouwd uit ‘details: bij de kunstenaar een reeks cijfers, bij de schrijfster een reeks gebeurtenissen. Gebeurtenissen overigens die, indien niet genoteerd, onherroepelijk in de vergetelheid zouden raken. Je weet nu bijvoorbeeld dat Christa Wolf zich op 27 september 1978, in haar tweede huis in Meteln (Meclenburg-Vorpommern) bevindt, en dat die dag op een woensdag valt. De dag begint rond twaalf uur middernacht als Wolf met haar man en haar Poolse vertaler (Herr Blaut) in een van de voormalige zwijnenstallen rond het huis zit, waar juist het haardvuur is gedoofd. Je weet ook dat in de ochtend van dezelfde dag gele zonnebloemen in een groene petroleumfles staan en dat het licht uit het oostelijke dakvenster naar binnen valt. Dat ouder worden (Wolf kijkt in de spiegel) voor de schrijfster geen abstract woord meer is, maar een dagelijkse ervaring. Je weet dat niet veel later de telefoon gaat: Ingeborg A. Dat Wolf samen met haar man de heuvel in Meteln oversteekt, op weg naar de bevriende overbuurvrouw Carola. Deze vraagt aan Wolf waar ze op dit moment aan werkt. Wolf antwoordt dat ze de Gunderode-Scheiss nu achter zich heeft en weer iets ‘voor zichzelf’ gaat schrijven. Enzovoort en zo verder, alle details worden beschreven naast gedachten, associaties en gesprekken.
Wolf beschreef de dag. Opalka nummerde de dag.

The New York Times tekent na de dood van Opalka de volgende uitspraken van hem op. 'All my work is a single thing, the description from one to infinity'. Plus: 'A single thing, a single life.'
En Christa Wolf geeft over Ein Tag im Jahr te kennen:
(…) So setzt sich Leben aus unzähligen solcher mikroskopischen Zeit-Stücke zusammen. Merkwürdig aber, daß man es nicht ertappen kann. Es entwischt dem beobachtenden Auge, auch der fleißig notierenden Hand und hat sich am Ende - auch am Ende eines Lebensabschnitts - hinter unserem Rücken nach unserem geheimen Bedürfnis zusammengefügt: (...)

Ze zijn met hetzelfde bezig geweest, Wolf en Opalka, de schrijfster en de beeldend kunstenaar. En voor beiden geldt dat je die microscopische stukjes tijd, zoals Christa Wolf het zegt ‘nicht ertappen kann’.
Want waar zijn zij nu eigenlijk ouder geworden? Wanneer? Op welke van de foto’s? Op welke dag? Dat is natuurlijk niet aan te wijzen.
Alleen kinderen zie je plotseling ouder worden. En bij hen verbaast het je nog, bij hen gaat het zo vlug. Wie herinnert zich niet de tante die altijd maar weer riep dat je zo groot geworden was. En nu roep ik het zelf! Na iedere zomervakantie, wanneer de vriendjes en vriendinnetjes van mijn dochters weer in huis verschijnen. Wat ben je groot geworden, je bent gegroeid, ik kan het werkelijk zien. Bij het kind ondertussen, kun je de verveling van het gezicht afschrapen. Terwijl mijn uitroep in wezen niet veel meer betekent, dan dat ik in de reeks details al een stuk verder ben gevorderd dan het kind, dat mijn achtergrond een stuk lichter is geworden en al iets meer aan de op de voorgrond liggende getallen raakt.
Nu ja, daar heeft een kind geen boodschap aan.

Psychogeografisch flaneren

2011-07-27T11:37:00.012+02:00

Van boven naar beneden: een flaneur, de papierfabriek van Adolf Jass, de Strudlhoftrappen in Wenen

In het eerste hoofdstuk van Wenn wir Tiere wären, de recent verschenen roman van Wilhelm Genazino, staat een slapende eend op slechts één poot midden in het stadsgewoel. Dit vindt de schrijver een zeer opmerkelijk beeld want een dergelijk tafereel rukt de voorbijganger uit zijn dagelijkse routine; hij ziet iets anders dan dat wat zijn privé-beslommeringen of zijn beroepswerkzaamheden hem dicteren. In zekere zin vat de schrijver deze manier van kijken dus als een bevrijding op. En dat verwondert de lezer bij een auteur als Genazino, stadswandelaar en observator bij uitstek, natuurlijk helemaal niks.

Vrij Nederland wijdde in haar zomernummer een artikel aan de wetenschap van de psychogeografie. Deze wetenschap onderzoekt hoe de vormgeving van ruimtes en gebieden ons humeur en gedrag beïnvloedt en manipuleert. Psychogeografen verkennen locaties en terreinen op manieren die afwijken van het normale gebruik van ruimtes. Bijvoorbeeld door zich te laten leiden door de wind, door in een straatbeeld op zoek te gaan naar een bepaald patroon. Of door te zoeken naar de historische lagen van een plek, soms van een heel erg doodgewone, bijna onopvallende plek.

Deze zomer reisde ik per trein voor de tweede keer naar Weimar. Van mijn vorige reis herinnerde ik mij dat er in het voormalige Oostduitsland veel fabrieken stonden langs het spoor. En ik besloot om de namen van de fabrieken, voor zover aanwezig, onderweg te noteren teneinde hen later op internet te zoeken. Lang niet alle namen waren voorhanden, veel fabrieken waren vervallen, verlaten of half onderkomen. Ze zagen er prachtig uit, daar niet van. Opgetrokken uit donkerrode baksteen, met indrukwekkende toegangspoorten, dichtgemetselde halfronde ramen of vensters zonder glas, als zwarte gapende gaten. Op de muren niet zelden nog wat verweerde letters, volstrekt onleesbaar, van dat wat ooit een bedrijf in vol bedrijf moet zijn geweest. Ik noteerde wat ik noteren kon van de nieuwere bedrijven. Adolf Jass Papirfabrik (bij Fulda). Ballmaier Grosshaus. Elektro Gregor (Bad Hersfeld). En zo verder. Ik had het artikel in VN nog niet gelezen. Maar eigenlijk was ik binnen het treinlandschap al op zoek naar een bepaald patroon om op die manier iets meer over die rand langs het spoor te weten te komen. En van de papierfabriek heb ik later op het internet prachtige foto’s gevonden, waaronder machines met enorme balen papier. Zelfs van meneer Jass vond ik een afbeelding, en na al dat zoeken dacht ik: Aha! Dat is hem dus. Het leuke is dat zich hier ongetwijfeld niemand zal interesseren voor meneer Jass die in 1960 zijn papierfabriek oprichtte maar dat, wanneer het eenmaal je hoogstpersoonlijke zoektocht is geworden, je interesse in alles eromheen al vrij snel is gewekt.
Vroeger las ik in de trein. Tegenwoordig doe ik dat ook nog wel maar tegelijkertijd vind ik het bijna zonde om niet naar buiten te kijken.

In VN wordt de psychogeografie omschreven als een obscuur gedachtegoed, tegenwoordig vooral omarmd door anarchisten en het marginale hyperintellect. Dat is misschien het geval wanner je het begrip heel nauw definieert, maar neem je het wat breder, dan valt het denk ik wel mee. Zijn we niet allemaal opgegroeid met het spelletje voor onderweg ‘ik zie, ik zie, wat jij niet ziet’ ? En wat doet dat eenvoudige spel anders dan dingen, dieren, mensen en beelden isoleren van hun omgeving en er als zodanig de aandacht op vestigen?
Natuurlijk zijn er tegenwoordig onderzoekers en kunstenaars die hele routes uitzetten aan de hand van het psychogeografisch gedachtegoed. Met verfstroken op pad en dan de betreffende kleuren in de omgeving detecteren. Of de afvalwandeling: het verzamelen van losse stukjes in je directe omgeving en deze onderling met elkaar verbinden door een tekst. Dat is misschien wel leuk om te doen, maar tegelijkertijd ook wel weer erg kant en klaar en programmatisch.
Nee, dan kun je beter zoals Baudrillard een schildpad kopen en daarmee door de stad gaan wandelen. Dat beest loopt zo verdomde langzaam dat je wel kijken moet. En dan zie je wel wat je ziet. Kijken kun je moeilijk voorprogrammeren. Twee dingen zijn in ieder geval belangrijk. Tijd (langzaam) en inzoomen. En dat doet me dan weer denken aan een magistrale roman van Heimito von Doderer: Die Strudlhofstiege.
De Strudlhofstiege in Wenen is een monumentaal trappencomplex (Jugendstil) dat de Bolzmanngasse en Liechtensteinstrasse met elkaar verbindt, maar het is ook het kruispunt van waaruit de gebeurtenissen en het lot in het leven van de wat dommige antiheld, k.u.k. luitenant Melzer, zich voltrekken. De roman waaiert uit van Wenen naar Constantinopel, van Budapest naar Buenes Aires, maar de Strudlhofstiege is en blijft het centrale punt, de genius loci, zij is het schouwtoneel van de beslissende ontwikkelingen in de roman en zij vormt volgens de schrijver het eigenlijke hoofdpersonage van het boek. Het boek pakt groots uit maar vergeet niet klein te blijven en daarmee verbreekt het een conventie, altijd gaat het verhaal weer terug naar die ene plek, een plek die zo onbeduidend is ten opzichte van de beschreven wereldsteden maar toch de plaats is waar het allemaal gebeurt, waar laag over laag wordt geschreven. We bevinden ons voortdurend ergens anders dan waar we denken dat we ons bevinden.
De mooiste uitspraak in het artikel in VN komt overigens van kunstenaar en schrijver Wilfried H. (Wilfried Hou Je Bek). Hem wordt gevraagd, psychogeografie, is dat nu een vorm van verzet? Waarna Wilfried zegt, nee ‘het is een opzettelijk negeren van wat je geacht wordt te zien’.
Eigenlijk is het dus een schitterende auteurs- dan wel kunstenaarspoëtica.

Over August Sander, instamatic en de verloren tijd

2011-06-28T12:20:00.040+02:00

Geen instamatic, maar vakantie Zwitserland in 1968.

Menschen des zwanzigsten Jahrhunderts heet het onvoltooid gebleven levenswerk van de Duitse fotograaf August Sander (1876 – 1964). Wie heeft hij niet gefotografeerd? Boeren, burgers en buitenlui. Studenten, ambtenaren en soldaten. Kermisvolk en artiesten. De elegante vrouw en de werkzame vrouw. De componist, de rechter en de zwerver. Het notariaat en de mensen van de straat. Jazeker, ook de mensen die bij hem aan de deur kwamen heeft hij vereeuwigd. En dat waren er nogal wat.

Daarom vroeg ik mij onlangs af: wie komen er bij ons nog aan de deur? Uiteraard, wanneer er een kraan kapot is, bel ik de loodgieter, moet de tuin opgehoogd, dan komt de hovenier. Maar ik bedoel: mensen die zomaar komen zonder dat je ze eerst belt, mensen die komen uit routine en die er, op de een of andere manier, ook altijd zijn. Mensen die het straat- en deurbeeld bepalen.

In mijn vroege jeugd waren dat er meer dan nu. Veel meer De scharensliep, voor het slijpen van messen en scharen. De voddenboer. Of de eierboer: een oude man met een bakfiets. Je hoorde hem van verre al komen omdat hij een afwijking had. Hij maakte een raar geluid met zijn mond, liet lucht ontsnappen tussen kies en wang. Dat leidde tot een merkwaardig zuigend geknars. De man keek je bovendien nooit aan, niet wanneer hij op zijn fiets zat, en niet wanneer hij zijn eieren verkocht. Hij staarde wezenloos langs de mensen heen. Dan waren daar nog de bakker, de melkboer en de groenteboer. De laatste was het meest opmerkelijk omdat hij kwam met kar en knol. Zo’n koppig vierkant paard met een zwarte lap voor zijn oog. De groenten op de kar lagen trapsgewijs opgesteld. Erg mooi eigenlijk.
Daarnaast werden we regelmatig bezocht door een accordeonist, een oude, tanige man. De kinderen zeiden dat je uit moest kijken; dat hij je meelokte met zijn muziek, tot ver in de donkere kelders van het flatgebouw op het Schweitzerplein, waar hij neuriënd je kleren uittrok Maar de ouders gedoogden hem, dus waarschijnlijk viel het mee. Soms kwam hij langere tijd niet. Dan zeiden de kinderen met een opgetogen stem dat hij in de gevangenis zat.
Ondertussen kwamen, net als nu, ook de schoorsteenveger en de glazenwasser langs. En heel af en toe reed er een lijkwagen door de straat, gevolgd door een stoet stapvoets rijdende auto’s. Op zo’n moment sloten de mensen de overgordijnen. Als kind vond ik dat buitengewoon griezelig. Het was eng op eng: eerst een wagen met een lijk erin, en dan de gordijnen dicht. Dus donker midden op de dag. En stil, dat was het ook, want je mocht niet praten. Geen mens die het in zijn bolle hoofd zou halen om aan de kant te applaudisseren. Je maakte geen beweging ernaar toe, je maakte een beweging ervan af. De mensen borgen zich op, heel even. Zo toonden zij hun respect.
Op gezette tijden kwamen bovendien de muzikanten. Zomaar een optocht door de straat. Waar kwam het vandaan, waar ging het heen? Dat wisten we niet. Nu vlogen de mensen wel naar buiten, ze zwaaiden en lachten, een enkeling joelde: ‘ik ga mee’, keek vervolgens zijn vrouw aan en vloog weer naar binnen.
Er waren ook huisfotografen in die tijd. Die kwamen in de huizen en fotografeerden vooral de kinderen. Niet de kinderen zoals ze waren, maar kinderen in poses. Zo zat ik achter de piano van mijn vader zonder dat ik kon spelen, las ik een tijdschrift voordat ik kon lezen, stond ik achter het fornuis voordat ik kon koken en begoot ik met een sierlijk gietertje grijnzend de planten. Want dat kon ik dan weer wel. Die fotograaf schoot aan een stuk door de verkeerde plaatjes. Zo fotografeerde hij mijn vader in een ‘luie’ stoel terwijl hij Het Beste van Readers Digest las. Mijn moeder leunde welwillend over zijn schouder en las mee. Maar mijn moeder las nooit welwillend mee; de machtsverhoudingen bij ons thuis lagen voor eens en voor altijd andersom.
Tja, achteraf zijn het rare, maar ook waardevolle foto’s. Waarom eigenlijk? Omdat het er relatief zo weinig zijn, én omdat zij een inmiddels verdwenen wereld tonen. Wanneer je naar de foto’s van August Sander kijkt met dit idee in je achterhoofd, dan voel je iets van zijn motivatie om zijn tijd, zijn mensen, vast te leggen. Vast te leggen voordat het verdwijnt, vast te leggen opdát het niet verdwijnt.

Hoe minder foto’s van vroeger we hebben, des te waardevoller ze worden. Tegenwoordig maken we foto’s van alles wat los en vast zit. Met een digitale camera maakt dat ook niks meer uit. Je kunt aan één stuk door plaatjes schieten. Voor sommigen heeft de enorme voorzetlens op de camera bijna iets van een fallussymbool. De suggestie van een zeer professioneel aura. Maar schijn bedriegt: de grootste visuele analfabeet kan schieten, de techniek doet de rest.
En zo ontstaat er een overschot aan materiaal. In plaats van bewaren, koesteren, conserveren, moeten we selecteren. Het zal een van de grootste problemen van de toekomst zijn. Want hoe doen we dat? Het antwoord is: eigenlijk niet. De meeste van ons selecteren niet. We slaan alles op, het probleem wordt naar voren geschoven. Later gaan we dat nog wel eens uitzoeken. Ons materiaal wordt op deze manier gelijkwaardig, alle gebeurtenissen staan op één lijn, zij bevinden zich in een ononderbroken stroom.
Tegelijkertijd voltrekt zich een andere tendens, eentje die ongetwijfeld te maken heeft met wat historici de breuk met de traditie noemen: niet alleen de traditie verdwijnt, maar ook onze band daarmee, en onze herinneringen daaraan. Toch willen we iets van die band herstellen. En langzaam maar zeker ontwikkelen we een hang naar oude foto’s. We verzamelen beeldmateriaal bij antiquairs, kopen foto’s en albums op rommelmarkten. Essayisten als Kousbroek en Genazino schrijven over gevonden foto’s, kranten richten er rubrieken voor in, tentoonstellingmakers maken er tentoonstellingen van, de techniek digitaliseert oud materiaal en sommige websites nemen een nieuwe rol als digitale musea in.
Maar dat is nog niet alles. De techniek biedt ons nu ook de mogelijkheid om zelf oude foto’s te maken. Met een eenvoudige app op je mobiele telefoon, instamatic of hipstamatic: in een handomdraai heb je de foto van zo-even omgetoverd tot een foto die eruit ziet alsof hij uit de jaren vijftig stamt. De kleuren zijn verlegen en op andere plekken weer overbelicht, afhankelijk van het filter dat je kiest. De contouren vervagen hier en daar, de foto zelf heeft krassen of rafelranden. En we vinden het prachtig! Instamatic is een hit: vijf miljoen gebruikers in acht maanden tijd. En waarom? Is een quasi polaroid, een quasi oude foto, nu echt zoveel mooier dan een scherp en kleurrijk beeld? Nee natuurlijk niet. We vinden die oude foto’s mooier omdat ze naar een verdwenen wereld verwijzen. Een wereld waarvan wij relatief weinig materiaal hebben, en dat materiaal kunnen we nu zelf bijmaken, in een handomdraai.
Met instamatic veinzen we in wezen dat we dat we een stukje van dat verleden terug kunnen halen. Eerst werden we, dankzij de techniek, opeens allemaal fotograaf. En nu zijn we ook nog eens allemaal de fotografen van een verloren tijd geworden. Met slechts één druk op de knop! Het is magisch.

Jammer, denk ik achteraf, dat onze huisfotograaf niet tegelijkertijd de mensen heeft gefotografeerd die halverwege de jaren zestig bij ons aan de deur kwamen. De scharensliep. De voddenboer. De man die knarsend eieren verkocht. Maar, denk ik ook, de glazenwasser en de postbode zijn nog niet verdwenen. Ik kán nog een foto van hen maken. Ik kan zelfs een instamatic-foto maken. Kijk, dit is Dennis, onze postbode, zeg ik dan. Althans hij is het niet echt, hij is het zoals hij vroeger zou zijn geweest of zoals hij er straks in mijn herinnering uit gaat zien. Are you with me? Ik ben het met je eens; we zijn enorm gecompliceerde mensen geworden. En daar kunnen we eigenlijk niet zo veel aan doen. Kom, ik ga een foto van je maken. Maar vraag me vervolgens naar aanleiding van die foto niet wanneer dat was en wie je bent.

Hoge en lage cultuur. Deel 1: De matrozen

2011-06-15T13:48:00.011+02:00

Vandaag een paar aantekeningen over hoge en lage cultuur. En omdat het onderwerp nu eenmaal lang en breed is, bovendien oppervlakkig en diep, omdat je het vol ornaat de lucht in kunt schieten maar ook liederlijk over de grond kunt laten stampen, omdat het ondemocratisch democratisch is, of democratisch ondemocratisch, eerst maar eens een poging om tot een globale afrastering van een paar begrippen te komen.
Dit naar aanleiding van een opmerking van Lex ter Braak in Vrij Nederland enige weken geleden ‘dat het voor de serieuze kunstliefhebber schrikken is geblazen wanneer de hoge en lage cultuur gelijkelijk worden ingezet’.* Deze opmerking heeft me vol verbazing aan het denken gezet. Want is die overlap inmiddels niet een beetje gewoon, ja zelfs mainstream geworden?

Om te beginnen denk ik dat het zinvol is om een onderscheid te maken tussen twee vormen van niet-hoge cultuur: de populaire en de lage cultuur. Ook al overlappen de twee elkaar gedeeltelijk (zo eenvoudig zijn ze ook weer niet te scheiden) toch herbergen zij grofweg twee verschillende werelden of culturen.Tot de populaire cultuur zouden we bijvoorbeeld de topsport en het stripverhaal kunnen rekenen, tot de lage cultuur de smartlap en pulptelevisie.
Een belangrijk verschil tussen beiden zit hem voor een deel in de mate van ontwikkeling, of misschien in het vermogen tot ontwikkeling. Gordon of Corry Konings ontwikkelen zich op een andere wijze dan Hergé, of Johan Cruyff.
Dit heeft te maken met een paar zaken. Een daarvan is een verschil in omgang met dat wat je voorgangers hebben gedaan (geschiedenis, traditie). Maak je je iets eigen door middel van onderzoek, of ligt het format klaar en stap je zo in?
Dit brengt vervolgens een verschil in oefening met zich mee. André Rieu bijvoorbeeld werkt ongetwijfeld verschrikkelijk hard, maar niet per se aan het uitbouwen van zijn stijl of viooltechniek, wat dat betreft houdt hij vooral op peil wat hij al kan. Wanneer je echter niet intensief repeteert, niet intensief je voorgangers bestudeert maar vooral het bekende pad afloopt (uiteraard met een zeker talent), kom je onderweg geen wezenlijke problemen tegen. En zonder een probleemstelling geen vernieuwing, geen experiment.
Nu vind ik vernieuwing en experiment inmiddels ook enigszins uitgeholde termen. De Duitse auteur Wilhelm Genazino zegt over het schrijven van een roman: een auteur doet een voorstel om op een andere manier naar de werkelijkheid te kijken. Dat lijkt mij een genuanceerde uitspraak die zowel vernieuwing als experiment impliceert. Je zou daarom kunnen zeggen: wanneer je voor jezelf niet een zekere probleemstelling creëert, zul je niet snel met een voorstel komen om op een andere wijze naar de werkelijkheid te kijken. Dat wat in jargon dus autonome kunst wordt genoemd.
Deze ‘creatieve problematiek’ vormt op deze wijze niet alleen een onderscheid tussen hoge en lage cultuur, maar ook een onderscheid tussen de twee zogenaamde vormen van niet-hoge cultuur.

Globaal kun je dus zeggen dat een topvoetballer als Cruyff of een striptekenaar als Hergé een eigen, autonome wereld hebben gecreëerd. Dat betekent nog niet automatisch dat je ongelijksoortige vergelijkingen kunt maken. Dat je populaire cultuur klakkeloos naast de zogenaamde hoge cultuur kunt leggen. Een schilderij vergelijken met een stripverhaal heeft weinig zin, ook al vallen zij beide onder de categorie kunstwerken. En even weinig zin heeft het wanneer je de prestaties van een topschaatser vergelijkt met die van een componist. Natuurlijk zijn er altijd algemene waarheden te vinden: schilderij en strip zijn allebei picturaal, sport en muziek ontrollen zich allebei in de tijd. Maar de particuliere verschillen zijn te groot, het kader van een schaatser is niet dat van een musicus, het kader van een striptekenaar is niet dat van een beeldend kunstenaar.
Ongelijksoortige vergelijkingen gaan dus mank, maar de erkenning dat beide culturen op eenzelfde (hoog) niveau staan, is een beweging die zich de afgelopen decennia onmiskenbaar heeft voltrokken en die zich nog altijd voltrekt. Dat dat voor serieuze kunstliefhebbers schrikken is geblazen, is naar mijn idee je reinste flauwekul. Oude wijn in nogal oude zakken.

Dat wat echter de ‘lage’ cultuur (in tegenstelling tot de populaire cultuur) representeert, is een ander verhaal. Natuurlijk kun je houden van Shostakovich én Frans Bauer. Van Rothko én het zigeunermeisje met de traan. Maar waardeer je hun prestaties ook gelijkelijk?
Laten we eens kijken naar Frans Bauer of het zigeunermeisje. We hebben hier te maken met amusement, dat is evident, maar ook, en misschien nog wel belangrijker, met een zekere vorm van sentiment. Niet alleen omdat het levenslied en het goedkope schilderij een direct appèl op je gevoel doen (dat doen andere kunstvormen vaak ook) maar ze lijken vooral te appelleren aan een zekere vorm van nostalgie, aan iets dat voorbij is of juist heel ver weg . Wie had er niet een oma, een tante of een buurvrouw met een wat kitscherige reproductie van een zoet of huilerig schilderij, of een geborduurd kussen van een zeeman met een pijp? Wie herinnert zich niet bepaalde liedjes, deuntjes wijsjes die ongelofelijk populair waren, zoals Junge komm bald wieder, Du schwarzer Zigeuner of Pour un flirt. Kijk naar de titels van de Zangeres Zonder Naam: De blinde soldaat, De mijnramp, Mag ik van u een lift meneer en Spaanse vluchteling. Die liedjes openden (voorstellingen van) werelden die uitgerekend via dat kussen, dat schilderij of die ene grammofoonplaat de veilige huiskamer binnenkwamen. Het ruige of op zijn minst woelige leven (matrozen, zigeuners, drank, moord en doodslag en verbroken liefdes) werd op deze wijze gedomesticeerd.
Mijn vader bijvoorbeeld, was vaak op reis. Eens kocht hij in Duitsland een langspeelplaat met Matrosenlieder. Op de elpeehoes namen matrozen op de kade in Hamburg, tegen de blauwgroene steven van hun schip, afscheid van hun wijd gerokte en hooggehakte liefjes. Bij mij werkte dat enorm op mijn zeven- of achtjarige fantasie. Ik wilde ook een matroos. Of een boot. Of op zijn minst naar Hamburg, waar ‘het’ zich allemaal afspeelde. En ‘het’ stond dan voor het leven in een uiterst kleurrijke wereld.
Uiteraard is iedereen in staat om op deze manier zijn of haar eigen repertoire aan te vullen. Want wat hier zo leuk aan is, is dat je onmiddellijk begint met het leggen van associaties, precies (!) zoals je later zal doen wanneer je kunstwerken bekijkt of beluistert. Er zet zich een keten aan betekenissen in gang. En hoe meer je daar mee bezig bent, hoe dieper je graaft en verder je reist, des te meer zich die keten uitbreidt. Zodat je op een gegeven moment die vertakte en gelaagde reeks niet meer kunt vergelijken met dat korte maar nog o zo verwachtingsvolle lijntje van het begin. Dat allereerste schilderij, laat het een jongen met een traan zijn, dat allereerste lied, laat het Corry Konings zijn, of een matrozenlied, wees jou een weg. Draaiden ze het bij jou thuis niet, dan hoorde je het wel elders. Maar het representeerde in ieder geval een ándere wereld, een wereld die de jouwe niet was. En om sentimentele redenen, redenen die absoluut positief te waarderen zijn omdat ze te maken hebben met trouw en loyaliteit aan jezelf (de Werdegang van je eigen ontwikkeling en smaak) om sentimentele redenen dus, zul je altijd dat schilderij of die liederen kunnen waarderen naast Shostakovich en Rothko. Maar er is één ding dat je niet kunt doen. En dat is veinzen dat je ondertussen niet verder bent gelopen. Veinzen dat je geen weet hebt van hoe het anders kan. Voorwenden dat er geen verschillen zijn.
Natuurlijk is dat niet elitair. We stuiten hier nu eenmaal op enige vorm van ongelijkheid. Iemand die vooral van Shostakovich houdt, kan ook van Frans Bauer houden. Maar onder de Bauerfans zullen we weinig liefhebbers van Shostakovich treffen. Wanneer die twee culturen nu zo gelijkmatig naast elkaar bestaan, waarom voor de een dan meer gelijkmatig dan voor de ander? Waarom kan de Shostakovich adept wel met een fan van Bauer praten, maar een Bauer adept niet met een bewonderaar van Shostakovich? Bauer heeft voor ‘ons’ een extra betekenislaag. Hij is een volkszanger, een zanger van het levenslied én hij is nog iets anders. Iets dat wij kunnen duiden, ook al zullen we dat allemaal op een andere want eigen wijze doen. We horen Frans Bauer en we horen tegelijkertijd iets dat daarachter of onder ligt. We zijn gelaagd. En we kunnen die gelaagdheid niet ontkennen.
De topsporter tenslotte. Die zal zich nog altijd zijn eerste paar houten schaatsen herinneren, en de sloot, de vaart bij hem in de buurt. Hij herinnert zich de doorzichtige rijp op de bomen, de snijdende wind en zijn allereerste trainer, in zijn ogen een man van wereldklasse. De sporter zal zijn herinneringen ongetwijfeld koesteren. Hij kan zelfs terug verlangen naar die wereld die ooit nog vol belofte was. Maar tegelijkertijd is hij eraan ontstegen. Hij kán niet terug.

Ik zie ze geil daar staan iedere avond voor je raam
Lachend komen ze naar buiten ze staan te kwijlen als een beest
Waarom geef ik om jou waarom sta ik in de kou
Je moet weten dat ik huil oh als ze bij je zijn geweest
( André Hazes ‘t Rode licht)

Wohin die Seefahrt mich im Leben trieb,
ich weiß noch heute, was mir Mutter schrieb.
In jedem Hafen kam ein Brief an Bord.
Und immer schrieb sie: "Bleib nicht solange fort."
(Freddy Quinn, Junge, komm bald wieder)

* (Lex ter Braak over Alles is gekleurd van Joost Zwagerman, 29 maart 2011)

Je est un autre / Zwagerman over Leibowitz

2011-05-24T09:42:00.021+02:00

Annie Leibowitz

Kanttekeningen bij Joost Zwagermans Kijken naar de pijn van dierbaren / Annie Leibovitz en Susan Sontag uit de essaybundel Alles is gekleurd.

1. Over statische beelden en het gelaat van Rimbaud

Joost Zwagerman bespreekt in zijn essay Kijken naar de pijn van dierbaren / Annie Leibowitz en Susan Sontag het overzichtswerk A photographer’s Life ; 1990-2005 van de fotografe Annie Leibowitz. Dit overzichtswerk is een vuistdik boek waarin naast portretten van bekende personen ook de categorieën landschap en architectuur, én foto’s uit het privé-leven van Leibowitz zijn opgenomen.
Ouderdom, dood, geboorte, familieperikelen, zo samengevat klinkt het misschien weinig spectaculair, zegt Zwagerman naar aanleiding van de privé-galerij, maar het lijkt erop dat het Leibowitz niet lukt om ook maar één onspectaculaire foto te maken. En hij voegt eraan toe: ‘Bij Leibowitz, krijgt zelfs doordeweeks familiegeluk op bepaalde momenten een majestueuze beeldkwaliteit’. De schrijver haast zich erbij te zeggen dat deze momenten helaas wel in de minderheid zijn. De lezer is inmiddels de wat negatieve connotaties opgevallen van ‘zelfs doordeweeks familiegeluk’ en ‘weinig spectaculaire onderwerpen’. Passen deze onderwerpen niet in een overzichtswerk van Leibowitz? Zijn het werkelijk geen opzienbarende onderwerpen? Waarom heeft Leibowitz de foto’s dan opgenomen?

Leibowitz laat ons met haar privé-foto’s bladeren door de tijd. Zwagerman kijkt mee, en vertelt. Eerst zien we de ouders van de fotografe als ‘vitale’ vijfenzestigplussers. Dan wordt haar vader ziek. Hij sterft, ligt opgebaard. Leibowitz fotografeert nu ook haar rouwende familie. Het gedolven graf. En de geboorte van de tweeling, die ze daarna krijgt.
Wanneer je nu het tijdsbestek van de privé-galerij in aanmerking neemt, krijgt de frase ‘zelfs doordeweeks familiegeluk’ toch een andere betekenis. Als iemand eenmaal dood is, blijkt datzelfde doordeweekse familieleven immers helemaal niet meer zo alledaags en doordeweeks te zijn. Sterker nog: het gewone bleek eindig. Juist in het licht van die eindigheid krijgt een geleefd en afgerond leven iets ongewoons, iets onalledaags en iets ondoordeweeks. Het bleek uniek en onherhaalbaar. En precies dat onherhaalbare heeft iets dat ons ontzet, iets dat onze vertrouwde wereld heel even doet kantelen: dat gewone, dat doordeweekse, dat komt nooit meer terug. Er treedt nu een andere doordeweeksheid aan. En wat is er griezeliger, of meer vervreemdend, dan een alledaagsheid die je nog niet kent maar waarvan je wél weet dat ze (opnieuw) alledaags gaat worden. En zo schuiven we telkens een stukje op in onze dagen, zo jagen we onszelf door het gewone leven heen, we denken ermee samen te vallen, toch blijken we er keer op keer aan te ontsnappen. Het zal uiteindelijk een van onze meest wezenlijke angsten, en tegelijkertijd een van onze grootste zegeningen zijn: we vallen nergens werkelijk mee samen.We zijn zowel bevoorrecht als veroordeeld tot ontsnapping. Zelfs aan het doordeweekse leven.
Direct aan het begin van zijn essay maakt Joost Zwagerman echter de vergissing om de foto’s van Leibowitz te beoordelen alsof zij op zichzelf staan en miskent hij het wezenlijke tijdsaspect dat zich in het boek ontrolt. Hij constateert het wel, maar hij doet er niks mee. Voor hem blijft het ‘gewone’ gewoon. Maar niet voor niets worden de foto’s door Leibowitz in een overzichtswerk opgenomen, en niet los gepubliceerd. Voor de receptie van het werk maakt dat een cruciaal verschil.

Al snel wordt het duidelijk waar voor Joost Zwagerman de schoen wringt. In dat alledaagse leven figureren niet alleen familie en bekenden van Annie Leibowitz, maar figureert ook haar partner Susan Sontag. En omdat die twee een relatie hadden, worden de foto’s die Leibowitz van Sontag maakte, door de schrijver onmiddellijk in verband gebracht met het essayistisch oeuvre van Sontag. Zwagerman zegt zelfs dat er in een enkel geval je reinste kortsluiting ontstaat tussen de opvattingen van de geportretteerde (Sontag dus) en de werkwijze van de portrettiste (Leibowitz). Dit is een opmerkelijke uitspraak. We hebben het hier over twee zelfstandig opererende kunstenaars. Je kunt de foto’s van Leibowitz niet klakkeloos beoordelen met de kennis die je hebt van het oeuvre van Sontag. Toch doet Zwagerman dat. Hij beroept zich op Sontag en schakelt van haar essayistiek moeiteloos door naar de foto’s van Leibowitz. Het is alsof je het beeldend werk van Charlotte Mutsaers gaat bespreken aan de hand van de essays van haar man, Jan Fontijn. Het is nog maar de vraag of je dat zo makkelijk met elkaar kan en mag vergelijken. Ik vind het eigenlijk niet eens een vraag. Het antwoord lijkt mij driewerf nee. Toch doet Zwagerman dat.

Zwagerman gaat verder en citeert nu uit het werk van Sontag, teneinde dat van Leibowitz te beoordelen. Zo vertelt Susan Sontag in verschillende essays over het ongemak dat haar bevangt wanneer ze moet poseren voor een fotograaf. Ze beschrijft hoe ze zich voelt klemgezet wanneer een fotograaf zijn lens op haar richt . Ze was niet in staat om te ontsnappen, zegt Zwagerman. En hij herhaalt Sontag die zegt dat de fotograaf zich bekommerde om iets wat zij niet was: haar beeltenis. Zwagerman vervolgt letterlijk: ‘Als essayiste niet voor één gat te vangen, voelde Sontag zich verschrompelen tot een stuntel die niet adequaat kan reageren op de ontdekking dat zij in de blik van de fotograaf wordt geobjectiveerd tot louter beeld, een manipuleerbaar image, een kneedbare vorm die nu eenmaal een frame vereist'. Los van het feit dat ‘dat verschrompelen tot een stuntel’ wat ongelukkig is geformuleerd (dergelijke frases blijven bij de lezer hinderlijk lang hangen) is het ook een curieuze uitspraak want Sontag reageert wel degelijk adequaat! Ze schrijft er namelijk een essaybundel over en noemt deze On photography. Hoe adequaat kun je zijn? In die zin legt Sontag het helemaal niet af tegen haar beeltenis maar komt ze er, met alles wat ze in huis heeft, tegen in opstand.

Maar niet alleen dat ziet Zwagerman over het hoofd. Ook is het in dit verband relevant om op te merken dat Annie Leibowitz niet een enkele maar, zoals Zwagerman al vertelde, een hele serie foto’s van Sontag heeft geschoten. Nu eens fotografeerde ze een trotse en dan weer een frêle, zelfs aaibare vrouw. Die reeks is om verschillende redenen van belang. Eerst noemde ik al het tijdsaspect, dat die zogenaamde ‘alledaagsheid’ in perspectief zet en zelfs onderuit haalt.
Tevens betekent fotograferen in een reeks dat dat ene geobjectiveerde beeld, dat van de trotse vrouw bijvoorbeeld, onmiddellijk wordt tegengesproken door dat andere geobjectiveerde beeld (zoals bijvoorbeeld dat van de frêle of aaibare vrouw). Immers, wanneer er verschillende unica bestaan, is het unieke al niet zo uniek meer. In plaats van dat Zwagerman dit signaleert, stelt hij of het maar de vraag is of Sontag zich als publieke figuur met de hier getoonde mate van aaibaarheid had willen associëren. Op grond van Sontags eigen uitspraken die verwijzen naar een angst voor het geobjectiveerde beeld waaraan een stukje van haar ‘echte ik’ ontsnapt, zou ik anders dan Zwagerman concluderen: juist wel.
Een reeks foto’s laat een reeks momentopnames zien en zet dat ene dwingende beeld al vrij snel op zijn kop. Dat ene beeld blijkt in een reeks minder statisch en beklemmend dan wanneer het op zichzelf staat. Vergelijk het maar met een tekenfilm: heel veel stilstaande fragmenten achter elkaar vormen samen geen statisch maar juist een bewogen beeld. Er ontvouwt zich iets. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de fotografe Annie Leibowitz haar partner Sontag juist aan de gemeenplaats van het statisch geobjectiveerde beeld laat ontsnappen door haar in een reeks van, al dan niet ‘alledaagse’, beelden te vangen.

Zwagerman maakt in dit stuk jammer genoeg geen onderlinge verbanden of tegenspraken duidelijk. In plaats daarvan legt hij vrij achteloos de uitspraken van Susan Sontag over de foto’s van Annie Leibowitz heen, zonder werkelijk naar die foto’s te kijken. Want over de foto’s zelf hebben we nog nauwelijks iets vernomen.

Laten we nu eens zoeken naar iemand van wie er maar heel weinig foto’s bestaan. In zo’n geval wordt namelijk alles wat we weten over zijn of haar leven in dat ene portret geprojecteerd.
De dichter Arthur Rimbaud bijvoorbeeld. Er zijn slechts enkele, en dan vooral vage foto’s van hem bekend. Op de foto die de meeste van zijn bundels siert, is hij een jongen van zeventien jaar. Maar dan duikt er in 2010, op een boekenbeurs in Parijs, een nieuwe foto van hem op. Rimbaud zit op een veranda in Aden (Jemen) tussen een stel andere Europeanen; de dichter werkte daar destijds als handelaar in koffie, ivoor en wapens. De foto wordt gedateerd tussen 1880 en 1890, Rimbaud is dan tussen de 26 en 36 jaar oud. Voor het eerst zien we nu de gelaatstrekken van de al wat oudere dichter. Deze foto voegt dus iets toe, het vage krijgt contour. De dichter houdt zijn hoofd een beetje schuin. Zijn wenkbrauwen zijn licht gefronst, zijn mond staat wat open. Hij kijkt argwanend, alsof het voor hem niet hoeft, die foto. Alsof het wat hem betreft, wel bij die paar wazige beelden had mogen blijven. Hij, die toch al schreef over een wankele identiteit (je est un autre). Toch is deze identiteit nu voor de lezer, en de kijker, een heel klein beetje uitgebreid. Misschien zal er hierna nooit meer een foto van hem verschijnen, hij stierf immers al op 37-jarige leeftijd. Niettemin is met deze gevonden foto dat statische beeld op die paar vage foto’s iets minder statisch geworden.
Iedere nieuwe foto spreekt dus een vorige foto tegen of completeert haar. Bestaan er zelfs tientallen of honderden foto’s, of meer, dan wordt dat ene beeld (de identiteit) verdeeld, bijgesteld en uitgesmeerd over de hele reeks. Het beeld blijkt minder statisch dan we denken: je kan eruit. Zwagerman lijkt echter in vaststaande beelden (of imago’s) te denken, en soms nog erger, in beelden die letterlijk worden genomen. Dat is benauwd. Ik kom hier in het laatste deel op terug.

2. Over relaties en tragisch zelfonderzoek

Susan Sontag en Annie Leibowitz hadden een relatie maar ze dachten, uitgaande van de essays van Sontag die door Zwagerman zonder mankeren over de foto’s van Leibowitz worden gelegd, heel verschillend over bepaalde zaken .
Zwagerman vertelt bijvoorbeeld dat Annie Leibowitz met haar privéfoto’s ‘zwaar leunt op de foto-esthetiek van Diane Arbus’. En, gaat Zwagerman bijna triomfantelijk verder, Arbus is nu precies de fotografe over wier werk Sontag een van haar meest kritische en afwijzende essays heeft gepubliceerd. ‘Tja’, denk ik dan als lezer. Leibowitz heeft een relatie met Sontag. Sontag uit zich kritisch en afwijzend over Arbus. Betekent dat dan ook dat Leibowitz kritisch ten opzichte van Arbus moet staan? Of dat ze, zolang ze deze sympathieën heeft, maar beter geen foto’s meer van Sontag moet maken? Wat een merkwaardige verband wordt hier gelegd tussen het, mag je hopen, onafhankelijk gedachtegoed van beide vrouwen. (...)

voor het hele essay: klik op deze link naar De Contrabas

Hoeveel lijken wij op onze foto's?

2011-05-12T12:54:00.002+02:00

Wanneer we alle foto’s van onszelf op een rij zouden leggen, op welke foto lijken we dan het meest? Natuurlijk, het tijdsaspect speelt een cruciale rol. Laten we daarom zeggen: alle foto’s van het afgelopen jaar. Dan rijst er een aantal vragen. Waarom vinden we onszelf meer op de ene foto lijken dan op de andere? Waarom vinden we doorgaans die foto’s van onszelf het meest geslaagd waar we het minst op lijken? En is het waar dat de camera niet liegt? Ik las deze constatering eens bij een fotografe. Zij reageerde op een discussie over fotogenieke mensen, gestart door een meisje dat zichzelf niet zo fotogeniek vond. Troost je, zei iemand, mensen die fotogeniek zijn, zijn op de foto knapper dan in het echt. Waarop de fotografe stellig beweerde: dat kan niet, de camera liegt niet.

Dat laatste lijkt me niet helemaal waar. De camera liegt wel degelijk. Waarom bestaan er dan zoveel verschillende foto’s van ons? Omdat er zoveel verschillende camera’s zijn? Is een camera die met een nauwkeurige scherpte alles registreert, de camera die ons het beste weergeeft? Onder het mom van: wat de camera niet ziet, dat registreert zij niet? Maar wanneer er een objectieve weergave bestaat, waarom veranderen dan van tijd tot tijd de regels waaraan een pasfoto moet voldoen? En wie vindt zichzelf nu heel erg op zijn of haar pasfoto lijken?
Ik herinner me de tijd dat je gezicht voor driekwart op de pasfoto moest staan. Zodat de curve van het jukbeen goed uitkwam. Dat werden doorgaans vrij flatteuze foto’s, voor ieder van ons. Daarna werd het weer frontaal. De laatste keer dat ik een foto voor mijn pas liet maken, moest mijn haar achter mijn oren en mijn pony opzij. Dus opnieuw de nadruk op de jukbeenderen en, heel belangrijk, de wenkbrauwen. Want zoals wij kunstacademiestudenten tijdens de les portrettekenen leerden, de wenkbrauwen zijn uitermate karakteristiek voor het gezicht, zij volgen immers de vorm van de schedel. Heb je de wenkbrauw, dan heb je de bouw van het voorhoofd en dat is onveranderbaar.

Toch zien die ‘objectieve’ pasfoto’s, er doorgaans vrij levenloos uit. Professionele fotografen maken tenminste een praatje met hun model of ze roepen ‘Niet staren, in godsnaam niet staren’, wanneer het model dreigt weg te zinken in een wezenloze blik, als een kat die de aandacht van degene die naar hem kijkt onmiddellijk af wil leiden. En snapshots worden vaak in actie genomen, of door iemand die je kent, waardoor de blik meestal wat levendiger wordt.
Nee, een pasfoto zullen we niet snel selecteren als de foto waar we het meest op lijken.

Maar waar lijken we dan wel op? En wát vergelijken we? Wanneer je naar je eigen beeltenis kijkt, vraag je je kennelijk af: lijkt dit beeld van mij op mij? Blijkbaar heb je in je hoofd een beeld van dit ‘mij’ dat, net als de werkelijkheid buiten ons, een constructie is. Daar is niks mis mee want een constructie is werkbaar. Een constructie is een uitgangspunt. Dat kun je bijstellen, daar kun je zelfs je leven lang aan schaven. Het zelfbeeld zal dan ook nooit 180 graden draaien, maar beetje bij beetje.

Een leuk en actueel voorbeeld van een geconstrueerde werkelijkheid is in dit opzicht de Britse detectiveserie Midsomer Murders. Deze serie is gebaseerd op een beeld van het platteland dat in werkelijkheid volstrekt niet bestaat. Als Nederlandse kijker denk je ‘typisch Engels’ en de Brit denkt waarschijnlijk ‘ja, zo was het vroeger’. Maar in werkelijkheid is het nooit zo geweest. Nu niet, overzee niet en vroeger niet. Het is slechts een vorm van de werkelijkheid in ons hoofd, louter in ons hoofd, die wij als echt ervaren. In dit geval: een pastorale werkelijkheid. En op die werkelijkheid wordt een (in Engeland uiterst succesvolle) serie gebaseerd.

Kunstenaars en schrijvers zijn zich hier uiteraard van bewust. In Denken over kunst van Antoon Van den Braembussche, is een gesprek opgetekend tussen journalist Georges Charbonnier en kunstenaar Alberto Giacometti. Charbonnier vraagt Giacometti of een standbeeld een bepaalde grootte moet hebben. Giacometti heeft hier geen eenduidig antwoord op. Wanneer het beeld al in zijn hoofd bestaat, weet hij gevoelsmatig precies hoe groot het beeld moet worden en de uitvoering vormt dan geen enkel probleem. Maar, en hier wordt het interessant, bestaat het beeld niet in het hoofd van Giacometti maar in de ‘uiterlijke werkelijkheid’, dan is de weergave wel degelijk problematisch omdat, zegt Giacometti, ‘ik dan niet weet wat ik ga doen.’ Hij ziet zijn object wel, maar weet niet hoe hij het weer kan geven. Hij is vooral bang dat hij zich in de afmeting vergist. Giacometti beweert dat enkele centimeters korter of langer al voldoende zijn om het beeld finaal te verpesten.
Het beeld in het hoofd is hier dus veel werkelijker, én werkzamer, dan de uiterlijke werkelijkheid.

Ook fotografe Cindy Sherman speelt met dit gegeven. Ze heeft zichzelf inmiddels op oneindig veel foto’s weergegeven, als onschuldig meisje met brief, als Marilyn Monroe, als Tori Amos, als lustobject, als dader, als slachtoffer, als Mona Lisa, als Madonna met kind, enzovoort, maar tevens blijft zij Cindy Sherman. Ze heeft haar identiteit uitgesmeerd of juist ingeleverd, het is maar hoe je het bekijkt, over honderden foto’s. Het gaat haar om vrouwelijke rolpatronen maar tegelijkertijd, en wat mij betreft nog interessanter dan dat, om haar identiteit.
Zo lopen we tenslotte door het museum, of door een galerie, en kijken naar de talloze metamorfoses van Cindy Sherman. En al weten we dat onze identiteit niet vastligt, dat zij niet ergens in ‘de’ werkelijkheid ligt beklonken, toch horen we, hoor ik tenminste, plotseling de stem van Herman Emmink in mijn hoofd. Wil de échte Cindy Sherman nu opstaan?
Dat gebeurt natuurlijk niet. Net zomin als dat wij ooit onze meest ware foto uit de rij zullen halen. Maar we blijven zoeken, en we blijven afbeeldingen maken. En daar gaat het om.

Galina danst op tafel

2011-05-01T14:58:00.010+02:00

Een topos is een gemeenplaats. Een clichésituatie of –locatie. In een argumentatie kun je gebruik maken van gemeenplaatsen. Aristoteles bijvoorbeeld, zag het topos niet zozeer als een gemeenplaats maar meer als een model voor een dialectische redenering. Als een mentale (vind)plaats.
Ook in de schilderkunst worden topoi gebruikt. Het topos belichaamt een prachtig mechanisme: via iets dat heel algemeen is, beeld je iets uit dat helemaal niet zo algemeen is. Pas met het gebruik van een gangbare ‘regel’, kun je iets ‘ontregelen’. Zou je dat zo kunnen zien? Laten we eens kijken!

Een erg mooi topos binnen de beeldende kunst vind ik de situatie waarin een figuur, meestal een vrouw, met haar rug naar de kijker voor een raam of een deur staat. Een open deur wel te verstaan anders krijgt het beeld direct een heel andere betekenis. Het raam is doorgaans licht, het silhouet van de vrouw dientengevolge donker. Omdat we de vrouw op haar rug zien, zien we niet wie zij is. Daar gaat het dus niet om. Het gaat om het algemene beeld, een afgewend figuur voor een raam. Dit beeld, deze situatie, heeft raakvlakken met het topos van de drempel. Het is een overgangssituatie. Van hier én daar. Verleden en toekomst. Je bent binnen en buiten. Je staat in het donker maar je kijkt naar het licht. Het is van tweeën één, en omdat dat eigenlijk niet kan, roept dat in zichzelf een intrigerend beeld op.

Ook in het dagelijks leven bestaan er natuurlijk tal van topoi. En die zie je dan af en toe terug in de film, of in de fotografie. Vorige week stuitte ik op bovenstaande foto van Yuriy Ribchinskiy. Aan de hand van dit beeld dacht ik dat een dansende vrouw op een tafel (of op een bar) ook wel eens een topos zou kunnen zijn. Het is een clichésituatie. Tegelijkertijd geeft de situatie zowel iets van een uitdaging weer, als van een distantie. Ook hier de tegenstrijdigheid die een redenering eigen is, of kan zijn.
Aan een zekere tegenspraak moest ik sowieso denken toen ik de foto zag: de afbeelding spreekt het clichébeeld van een op de tafel dansende vrouw enigszins tegen. Het is immers geen mooie meid! Het is een dikke, al wat oudere madam met niet werkelijk bijzonder mooie benen. En toch, en tegelijkertijd, is het een enorm aanstekelijke foto. Je gelooft meteen dat ze lol heeft en dat het haar werkelijk worst zal zijn wat de omstanders denken. Je krijgt als kijker, ik spreek voor mezelf natuurlijk, direct sympathie voor haar. En dat is in zekere zin ook een verleidingsstrategie, en dus een redenering. Van de vrouw, óf van de fotograaf. Ze is opeens niet lachwekkend meer. Je lacht haar niet uit, je lacht met haar mee.
En dat is wat volgens mij ook de omstanders doen. De streng geklede dame met knot en bril en ruitrok lacht met haar beide handen stevig op haar heupen geplant. Zo van : ik vind het gekkigheid, maar vooruit. De ander, die lieve jongen in de Dick Passchier trui, bekijkt het tafereel volstrekt ontspannen. En de figuur achter de tafel wendt gniffelend zijn of haar blik af. Het geschilderde portret aan de wand geeft de foto natuurlijk een behoorlijke meerwaarde. Alsof het gezelschap denkt: nu ja, hij is toch dood, nu mogen we. Of: ocharme, bij leven danste hij zelf zo graag. Ook de lampenkapjes links in de hoek verfraaien het beeld. Omdat ze scheef staan. Omdat de een licht en de ander donker is. Zelfs de vraag of de tafel het houdt, geeft een zekere spanning. Verder valt op, dat de dansende vrouw er anders uitziet dan de rest. Is ze misschien ingehuurd voor dat feestje? Zou het een geënsceneerde foto zijn?

Ik weet niet of het een geënsceneerde foto is. Ik vermoed van niet, het gros van de foto’s van Ribchinskiy is documentair. De titel van de foto is: Galina Brezhneva. Home Celebration. Moscow 1992. Bij mijn weten moet dit de dochter van Leonid Brezjnev zijn. Deze dochter is geboren in 1929 en gestorven in 1998. Ze was gek op het circus. Op haar 65ste trouwde ze voor de vierde keer. Dit maal met een man van 29. Haar eerste man overigens ‘was a circus performer whose act was to lift a dozen people at once’. Aldus The Economist, juli 1998. Op latere leeftijd raakte ze ook nog aan de drank. Nu wordt het al een helemaal een intrigerende foto. Is Galina dronken? En is dat Brezjnev zelf, daar op de achtergrond, op het schilderij? Het is niet echt duidelijk te zien. Zou die jongen in die lieve trui misschien haar vierde man zijn? We weten het niet, althans ik weet het niet. Het blijft echter een hoogst vermakelijk en ongerijmd beeld. Ook als het de dochter van Brezjnev is, die daar over de tafel stampt.
In ieder geval roept de gemeenplaats van de dansende vrouw op tafel hier voldoende vragen op die buiten diezelfde gemeenplaats vallen. Juist omdat de betreffende vrouw niet aan het clichébeeld voldoet. Ook foto’s bouwen een redenering op. Ook zij vormen een mentale plek, met ‘een argumentatie waarin een zekere tweespraak ligt besloten’. En op grond daarvan gaan wij als kijker met het beeld in gesprek. Op die manier proberen we via dat wat we kennen, alsnog op onbekend terrein te komen.

Vernieuwing op de schop

2011-04-20T11:03:00.009+02:00

‘ Uitladen van de praam in een glooiend landschap ‘ B. C. Koekkoek, 1831

‘B.C. Koekkoek is een revolutionair’, kopt het Cultureel Supplement van donderdag 7 april in het NRC. En daarboven staat, in een iets kleinere letter: ‘De Romantiek was net zo vernieuwend als de Verlichting’. Een goede kop, ik kan niet anders zeggen; het verleden terughalen in de terminologie van nu. Beter kun je de lezer niet lokken.

Vernieuwing is inmiddels een toverwoord geworden, zeker ook binnen de beeldende kunst. Het begrip opent deuren naar de juiste blik en houding die je ten opzichte van kunst kunt aannemen. Het is eigenlijk geen aanduiding meer, het is een eis geworden, iets waaraan hedendaagse kunst, wil zij meetellen, voor veel museumdirecteuren, instellingen en fondsen, moet voldoen. Tegelijkertijd is de term verworden tot een kreet. Zij is uitgehold, evenals de begrippen ‘passie’ of ‘creativiteit’. En zo ontstaat het probleem dat de term ‘vernieuwing’ zélf wel eens aan vervanging toe is. Waarom wordt die term nog zo vaak binnen het gebied van de beeldende kunst gebruikt? Heerst daar werkelijk een geloof in de eeuwige vooruitgang, hangen kunstenaars een teleologische visie aan? Nee toch, de kunst is zelfs (net als de geschiedenis door Fukuyama) door Danto al eens dood verklaard.

Kunst staat in een traditie. Het ene kunstwerk borduurt voort op het andere, of dat nu in de zin van navolgen of afwijzen is. We leven in 2011, en hebben daardoor kennis van datgene wat er voor 2011 geschilderd, geschreven en gedacht is.
Maar wat behelst die kennis? Die kennis is strikt genomen feitelijk. We hebben het schilderij, of een afbeelding daarvan, voorhanden in een boek of op het internet. We hebben de bijbehorende gegevens: schilder, tijd, plaats, stroming. We kunnen het werk meten, plaatsen, beschrijven. Dat is zonder meer relevant. Maar... het is niet voldoende.
We willen een kunstwerk ook beleven. En voor dat beleven is een ander soort kennis nodig. Het is al een stuk lastiger om tot dát soort kennis te komen, omdat deze kennis, in tegenstelling tot de feitelijke kennis, aan verandering onderhevig is.
In de ene tijd wordt een bepaalde stroming hoger gewaardeerd dan in de andere tijd. Sommige schilders liggen er in een bepaalde periode zelfs helemaal uit. Terwijl hun schilderijen onderweg echt niet zijn veranderd. Wij zijn het die veranderen. Ons nadenken over, kijken naar en waarderen van kunst verandert. Daarom is een zuiver intellectualistische benadering van kunst altijd beperkt. Het gaat immers, in navolging van de geschiedenis, om een interpretatie van die feiten. En daarbij tikt de klok van het heden naar het verleden .
Je kunt om die reden gerust stellen dat een hedendaagse interpretatie van een stroming uit het verleden, minstens zo vernieuwend of innovatief is, als het onderkennen van wat in onze eigen tijd waardevol is. Dat heeft ex –televisieproducent en kunstverzamelaar Rademakers uitstekend begrepen.

Rademakers, wiens collectie Nederlandse schilderijen uit de Romantiek momenteel in het Haags Gemeentemuseum hangt, schaart zich met zijn artikel bij de groep historici die de Nederlandse Romantiek herwaardeert. De Nederlandse Romantiek werd lange tijd gezien als sentimenteel, clichématig, ziekelijk, repeterend en burgerlijk. Nederland zou bovendien te plat zijn voor Romantiek, zowel qua landschap als wat betreft de emotionele huishouding van het volk. Maar het belangrijkste bezwaar was: de Romantiek zou niet vernieuwend zijn. Rademakers weerlegt dit.
De Verlichting bracht een eenzijdig rationalisme voort en dat leidde tot gevoelens van vervreemding en gemis. Dit werd opgevangen door de Romantiek. Bovendien verloor de natuur door de ontwikkeling van de moderne natuurwetenschap haar goddelijke uitstraling. Weber zou dit later de ‘onttovering’ van de wereld noemen. Ook hier verzette de romantische beweging zich tegen. De mystiek en het magische werden in ere hersteld. Er ontstond een nieuwe burger met een hang naar het sublieme. De natuur, de vriendschap en de liefde worden naar een hoger plan getild. De schilderijen uit de Romantiek, zegt Rademakers, maken deel uit van de omslag in dit bewustzijn. In dat opzicht was deze stroming grensverleggend. De schilders presenteerden, als kinderen van hun tijd, een volstrekt andere manier van kijken naar de werkelijkheid.

Ieder schilderij, ieder boek, is een voorstel om naar de werkelijkheid te kijken. Kunstenaars proberen een veranderende wereld en een veranderd levensgevoel met hedendaagse middelen in een hedendaagse taal uit te beelden. Het gaat om een opnieuw tonen van de werkelijkheid. Natuurlijk is innovatie daarbij belangrijk. Maar klopt de sleetse term ‘vernieuwing’ hier nog wel?
Wanneer we echt verandering willen, moeten we de term zelf eens op de schop nemen. Zodat bepaalde instellingen en fonds- en museumdirecteuren die baat hebben bij een ietwat holle retoriek, ook weer eens gaan nadenken over wat ‘vernieuwing’ in de kunst vandaag nog betekent. En nadenken is natuurlijk niet hetzelfde als marktconform denken. De markt heeft wel degelijk baat bij de illusie van enig vooruitgangsgeloof. Maar kunst ontsnapt daaraan. Zelfs kunst uit het verleden eist achterwaarts haar plek op. Het is aan ons om het verleden als ‘voorbijgegaan hedendaags’ te blijven zien.

De blote billen van Simone de Beauvoir

2011-04-13T13:43:00.016+02:00

Je zou denken dat na programma’s als Oh Oh Cherso of Oh Oh Tirol ons niets meer werkelijk raakt. Maar dat klopt niet helemaal.
Een aantal jaar geleden publiceerde het Franse blad Le Nouvel Observateur op haar cover een naakte Simone de Beauvoir, vanaf de rug gezien. Een Simone de Beauvoir met blote billen dus. En ik geef toe: ik was best geschokt. Ik heb de foto (en het bericht) zelfs uitgeknipt en bewaard. Niet omdat ik een of andere malle afwijking heb, of zoals Louis Paul Boon een erotische verzameling aanleg, maar omdat ik mij afvroeg waarom ik het nu eigenlijk zo’n sensationele foto vond.

Simone de Beauvoir. Existentialistisch filosofe, schrijfster en partner van Jean Paul Sartre. Ik las haar boeken toen ik voor in de twintig was. Ik vond het spannende boeken. Ik wilde later, als ik groot was, ook wel in hotels wonen, drank drinken en met kunstenaars en schrijvers over het leven praten. Dus ik las niet alleen haar romans, maar ook haar memoires om te zien hoe ze dat nu allemaal aanpakte. In deel twee of drie, daar wil ik vanaf wezen, ging ze er met de Amerikaanse schrijver Nelson Algren vandoor. En ik leefde flink met haar mee, ook al had ik dat niet achter haar gezocht. Ergens was ze namelijk een keurige mevrouw, zij het één met communistische sympathieën. Echt aardig leek ze me overigens niet. Ze had iets koels, iets strengs over zich.

Maar goed, in die tijd was het nog niet gangbaar dat schrijvers of kunstenaars zich naakt lieten fotograferen. Dat gebeurde natuurlijk wel, maar het was allemaal nog niet zo aan de orde van de dag. Nu is het ‘gewoner’. Want wie hebben we wel niet allemaal naakt gezien? Een hele rij actrices en zangeressen natuurlijk, met name in de Playboy. Maar ook schrijvers als Ilja Leonard Pfeijffer, Jan Wolkers, Heleen van Royen en Kristien Hemmerechts. Ze staan op covers van tijdschriften of op het omslag van hun eigen boek.
Ilja Leonard Pfeijffer: ‘Al tien jaar sta ik naakt voor u en ik vraag u: heb mij lief (ofwel: koop mijn boek). Wolkers straalt iets uit van een vrije geest in een vrij lichaam in de vrije jaren zestig. Voor Heleen van Royen is bloot gewoon een kwestie van imago en pr. En Kristien Hemmerechts ten slotte, maakte de cover van Vrij Nederland onveilig toen zij naakt poseerde achter haar pamflet De man, zijn penis en het mes. Terwijl zij enkele jaren eerder in haar blootje het omslag van het Nieuw Wereld Tijdschrift nog sierde, teneinde de mensen te laten nadenken over hun obsessie met bloot.
Maar alles bij elkaar is dat toch ander bloot. Dat is een bloot met een statement, bloot met een missie. Dat vind ik een beetje flauw bloot. De foto van Simone de Beauvoir daarentegen, die heeft geen enkele boodschap. Die is genomen bij Nelson Algren en is later per ongeluk in de publiciteit gekomen, althans niet voor de publiciteit gemaakt.

Nu kunnen we eigenlijk twee conclusies trekken.
Ten eerste kunnen beelden je met terugwerkende kracht lichtelijk ontzetten. Kennelijk is er iets in ons, kijkers, dat een onderscheid maakt in onze wijze van kijken. Een taboe uit het begin of het midden van de twintigste eeuw kan ons blijkbaar nog altijd raken. Alsof we een naaktfoto van onze opa of oma zouden zien. Taboes kunnen op die manier een klein beetje als boomerang fungeren.
Maar daarnaast laten ook nu de meeste schrijvers zich niet ‘zomaar’ naakt fotograferen, dat wil zeggen zonder boodschap of gratis en voor niks. We denken wel dat we naar een naaktfoto kijken, maar de schrijvers geven zich niet werkelijk bloot, ook al hebben ze geen kleren aan. Iedereen die naar de Playboy kijkt, weet immers dat er fors voor is betaald. Het geld zorgt voor een dekmantel, een onzichtbare weliswaar, maar toch. Iedereen die naar de schrijver, of schrijfster, op de cover of in de centerfold kijkt, weet dat hij of zij een boodschap uitzendt. De schrijvers verschuilen zich ergens achter. Ze zijn niet werkelijk bloot. Simone de Beauvoir daarentegen, was dat wel. En juist dát maakt haar foto zo bijzonder.

Een veehouder in Mongolië

2011-04-05T19:21:00.033+02:00

Ik heb in een schilderij van Kokoschka gestaan. Niet letterlijk natuurlijk en het is ook al lang geleden; nog voor de val van de muur. Ik bevond me op een besneeuwde landweg ergens tussen Praag en Kladno en was met de zus van mijn toenmalige Tsjecho-Slowaakse vriend op weg naar een feest. Waar een mens al niet terecht kan komen. De auto die ons een lift had gegeven, reed langzaam weg. De zus en ik bevonden ons op een driesprong. We moesten nog een eindje verder liften. Het feest speelde zich af in een kasteel. En daar waren wij nog lang niet. De avondzon stond laag aan de hemel en de dennenbomen waren niet groen, maar zwart. De besneeuwde heuvels staken scherp af tegen een diep oranje gekleurde lucht. Nooit eerder was ik op deze stille plek geweest en toch kwam deze omgeving me adembenemend bekend voor. ‘Maar dit is Kokoschka ! ’, dacht ik plotseling, want ik kende dit landschap van een van zijn schilderijen. Later heb ik het beeld erbij gezocht (Dents du midi uit 1909) en natuurlijk was het geschilderd op een heel andere plek, maar daar gaat het niet om. Het gaat om de sensatie van in een schilderij te staan, om met dezelfde ogen als die van de schilder naar de werkelijkheid te kijken. Iets wat de werkelijkheid zowel multi-interpreteerbaar maakt als op losse schroeven zet. En daar gaat kunst tenslotte over. De schilder had in ieder geval het landschap op zo’n manier weergegeven dat ik zag wat hij destijds had gezien.

Aan die sensatie moest ik denken toen ik eind vorig jaar , zo rond de honderdste sterfdag van Tolstoj, in het NRC een foto van de Russische schrijver ontdekte, gezeten op een rots aan het strand in de Krim. Achter hem staat een in het zwart geklede gestalte, zijn dochter. Bij deze foto, die is gemaakt door zijn zus Sofia Andrejevna, viel mij een gelijkenis op met de Melancholie van Edvard Munch. Ja logisch kan je zeggen, dat landschap, dat licht, begin twintigste eeuw, dat komt allemaal wel overeen. Maar er is meer. Zo had Munch een ronde schildershand, hij schilderde met een golvende beweging. Ook op de foto van Andrejevna is alles rond: de baai, de stenen, de rotsen, de heuvels. En de figuur van Lev Tolstoj zit net als de figuur van Munch een beetje peinzend onderuitgezakt. Een beetje geslagen door het lot, kun je wel zeggen. En daar is tenslotte die dochter, helemaal in het zwart. Als een van de drie allegorische vrouwen in het oeuvre van Munch; de vrouw in het wit (de onschuld), het rood (de verleiding) of het zwart (de ouderdom). Het past allemaal bij het werk van Munch. Zover heeft de schilder ons dus gekregen. Dat we ruim een eeuw later een foto van een Russische schrijver door zijn Noorse schildersogen zien.

Nog eentje. De deur (Oude kloosterhal) uit 1884, geschilderd door de Finse Helene Schjerfbeck. Toen ik het schilderij van deze deur een aantal jaar geleden voor de eerste keer zag, dat was in het gemeentemuseum van Den Haag, vond ik het een prachtig schilderij. Het was haast niks en toch was het alles. Hoe kan iemand nu zo een deur schilderen. Abstract en niet abstract. Terwijl de betekenis slechts wordt aangeduid. Die moet je ook niet nader preciseren, die onthoud je, zoals je dit beeld, dit schilderij onthoudt. Totdat ik een paar weken geleden stuitte op een foto van Marrigje de Maar: Het huis van een veehouder, Mongolië, 2008 . Hierop is geen gesloten, maar een open deur te zien. Toch zag ik overduidelijk Helene Schjerfbeck. Het is natuurlijk geen Schjerfbeck, ik keek naar de foto van het huis van de veehouder door de ogen van Schjerfbeck. De Mongoolse veehouder moest eens weten. Hoe zijn huis aan betekenis wint omdat er een foto van is gemaakt. Hoe ik denk: deze foto en het schilderij drukken hetzelfde uit. Ze vertellen over iets dat weg is, maar dat er zo-even nog was. Ze laten een volle leegte zien. Ik koppel de beelden aaneen en zal via dit cluster ongetwijfeld nog naar andere beelden kijken.
Is dat geen fascinerend proces? We kijken naar buiten en kunnen de dingen zien omdat anderen voor ons de dingen eerder hebben gezien. En zo gaan wij op onze beurt ook weer betekenis geven. Ook al zouden we willen, we kúnnen niet eens neutraal kijken.

Hoe zouden we dit verhaal nu aan de man in Mongolië kunnen vertellen?

Het oude bastion

2011-03-29T21:05:00.052+02:00

De discussie over Joost Zwagerman is afgelopen week vervolgd op de website van de Contrabas.

In Vrij Nederland schrijft Lex ter Braak (directeur FBKV) deze week een recensie dan wel een verdediging (!) van het boek ‘Alles is gekleurd / Omzwervingen in de kunst’ van Joost Zwagerman. Ter Braak kopt naar aanleiding van dat wat hij op De Contrabas heeft gelezen, wel heel gemakzuchtig in. Over jalousie de métier, verstokte sektariërs en Joost Zwagerman als de onverbeterlijke ‘good guy’, lijdend aan het 'lievemensensyndroom'. Over een spicy anthologie van de schrijver John Updike gaat het verder, en over de hot sauce van de collegiale kritiek die zelfs grootheden als Vergilius en Shakespeare niet bespaard bleven. Je moet het maar uit je pen krijgen. Erg grappig is ook dat ter Braak zich 'opeens' geroepen voelt om Zwagerman te bestempelen als iemand die voor de duvel en zijn ouwe moer niet bang is en de bestaande verhalen aan zijn laars lapt. Nu, dát hebben we gemerkt!
Ter Braak die enkele jaren geleden in ‘Trouw’ook al een saai en moralistisch artikel schreef ('De aap en de spiegel') over de opvattingen van de Britse psychiater Theodore Dalrymple, heeft de discussie op de Contrabas in ieder geval goed gevolgd. Ik zag heel wat kwalificaties in omgekeerde vorm voorbij schieten. Wel merkwaardig dat een directeur van een Fonds zich zo in dienst van een schrijver stelt. Het onderstreept helaas wat ik al eerder schreef: kritiek dient gesmoord. En op wat voor een wijze! En met welke platitudes!

Op het eind haalt ter Braak de hogere en de lagere cultuur er ook maar weer eens bij. Volgens de belerende Fondsdirecteur is dat voor de serieuze kunstliefhebber nog altijd even slikken. Ik dacht (zelf een vrije geest en voor de duvel en zijn ouwe moer niet bang, zeker niet voor dit soort prietpraat) dat we dat inmiddels wel achter ons hadden. Daar hebben we het op zijn minst al vier decennia over. En volgens mij is Warhol ook passé. Zo zie je maar: hoe dat wat ooit vooruitstrevend was, vanzelf behoudend wordt. Maar het oude bastion moet verdedigd worden, dat is zeker.
Zoals ter Braak (1950) gelukkig zelf al zegt: tijden veranderen. Dáár sluit ik me bij aan! En dan pik ik meteen zijn verzuchting ook maar in: godzijdank.

We gaan nogmaals aan de wandel

2011-03-21T19:43:00.016+01:00

Gisteren schreef ik een stukje over de bespreking van ‘De wandeling’ van Luc Tuymans door Joost Zwagerman in DWWD van afgelopen dinsdag. Daarna ontving ik van Joost Zwagerman een verbolgen mail. Mijn antwoord aan hem giet ik in de vorm van een tweede betoog en dat plaats ik op mijn blog.
Waarom? Niet om iets in het openbaar uit te vechten, dat vind ik banaal.Wel om de volgende reden.
Ik vind het nogal van den gekke dat een schrijver als Joost Zwagerman, die in verschillende media zijn beschouwingen over kunst ten beste geeft, en daarbij herhaaldelijk laat blijken dat hij daar niet zeer sterk in is, kritiek meteen in de kiem probeert te smoren. Mogen gevestigde schrijvers werkelijk geen weerwoord krijgen? Dat lijkt me stug. Een discussie over schrijvers die schrijven over beeldende kunst, gevoerd door de schrijvers zelf, door beeldend kunstenaars en kunsthistorici lijkt mij bijzonder interessant. En laten we ook de geïnteresseerde leek niet vergeten, dwars door de bestaande hiërarchieën heen, en de studenten kunstgeschiedenis.
Overigens: ik spreek Joost Zwagerman aan in de u-vorm, en dat is niet ironisch. Hij vousvoyeerde mij ook en we blijven beleefd.

Geachte heer Zwagerman,

Met enige verbazing heb ik uw reactie op mijn blogbericht gelezen, verbazing omdat u zo weinig op de lijn van mijn betoog in gaat. U doet in uw reactie in feite hetzelfde als wanneer u een kunstwerk uitlegt: u praat, kijkt, denkt en luistert bijzonder letterlijk. En daardoor mist u naar mijn idee toch het een en ander.

Allereerst zou ik u verkeerd hebben geciteerd. Ik laat u in mijn tekst zeggen ‘dit is een onschuldig schilderij’ daar waar u zegt ‘dit is een onschuldig beeld’. En met dat onschuldige beeld verwijst u naar een foto die Luc Tuymans gebruikte voor het schilderij ‘De wandeling’. Het betreft een foto van Hitler en Speer tijdens een vakantie in Zuid-Duitsland, nabij het Adelaarsnest.
Hier raken we meteen al in verwarring, lijkt mij. Want waar gaat het over? Naar mijn idee over het volgende. Een foto ligt ten grondslag aan het schilderij. U noemt, in navolging van de catalogus van het Bozar (bij catalogi mag je overigens altijd vraagtekens zetten, meedenken, tegenwerpen, etc.; ik ben vaak de gekste dingen tegengekomen in catalogi), in navolging van de catalogus dus, noemt u de betreffende foto onschuldig, dan wel banaal. De foto ligt ten grondslag aan het schilderij van Tuymans, maar het schilderij mag vervolgens niet onschuldig of banaal worden genoemd. Letterlijk gesproken heeft u gelijk: u zei: ‘dit is een onschuldig beeld’ en niet ‘dit is een onschuldig schilderij’. Ik ga het direct veranderen in mijn tekst, want u tilt hier zwaar aan. Maar figuurlijk gesproken maakt het natuurlijk geen spat uit, noch voor het schilderij, noch voor de lijn van mijn betoog. U wilt de onschuld van het landschap benadrukken, de banaliteit van de situatie. Hier kom ik straks op terug.

Verder laat ik u zeggen: ‘je zou in die twee mannen ook Asterix en Obelix kunnen zien’. U verwijt mij vervolgens dat u dat niet zo heeft gezegd. U stelt dat Hitler en Speer heel goede vrienden waren en dat in de populaire cultuur vaak gebruikt wordt gemaakt van het cliché van twee vrienden van wie de één wat groter en minder slim is en de ander wat kleiner en de slimste van de twee , zie Asterix en Obelix, zie Kuifje en kapitein Haddock. Maar daarmee zegt u niet dat je in de figuren van Hitler en Speer Asterix en Obelix kunt zien, vervolgt u. Volgens u is dat een onnavolgbare logica die geheel voor mijn rekening komt en waar ik verder maar mee moet zien te leven. Aangezien ik echter aanhalingstekens gebruik, kom ik volgens u in de buurt van laster(!). Nou nou nou. Waar gaat dit precies over?
Uw argumentatie omtrent dit punt is in mijn optiek zwak. U refereert aan Speer in de rol van Obelix, en aan Hitler in de rol van Asterix, dan weer aan Speer in de rol van kapitein Haddock en Hitler in die van Kuifje. Dus ik mag niet schrijven dat je in de twee mannen Asterix en Obelix kunt zien maar wel dat u eraan refereert. Als u erop staat, en dat doet u, haal ik zonder probleem de aanhalingstekens weg. Dan blijft uw referentie over. En dan blijft mijn punt overeind: de populaire beeldcultuur heeft hier weinig tot niks mee van doen. Nergens wordt duidelijk waarom u de populaire beeldcultuur er met de haren bijsleept. Waarom Asterix en Obelix? Ik ken wel meer ongelijksoortige duo’s, variërend in fysieke grootte en gezond verstand. Goethe en Eckermann? Sartre en de Beauvoir? Laurel en Hardy? U en ik? Dat was een grapje. Hoe dan ook, de populaire en hier volstrekt niet ter zake doende beeldcultuur zet wel de toon voor een wat oppervlakkige lezing van het schilderij. Belastert u hiermee het schilderij niet een beetje? Nee natuurlijk niet. U ziet, ook 'laster' is een term die we maar niet al te lichtzinnig moeten gebruiken.

Maar ik maak mij niet alleen schuldig aan laster, ook mijn fantasie slaat met mij op hol, vindt u. Want ik denk dat Hitler en Speer op dit schilderij sinistere plannen ontwerpen of misschien aan zelfmoord denken. De foto is echter gemaakt lang voordat het Derde Rijk viel, zegt u, en de kans dat ze over zelfmoord praten is klein. Meneer Zwagerman, alstublieft! Hoe letterlijk wilt u een schilderij nemen? Ik ga in op de suggestie van het beeld, u sleept er een geschiedenisboek bij. De schilder als historicus? Zo bont wilt u het toch niet maken? U was er niet bij en zelfs al u er wel bij was, is dit absoluut irrelevant. Ik denk dat we hier de kern raken van de makke van veel van uw kunstbeschouwingen. U legt uit. U haalt er jaartallen en cijfers bij. En aanhalingstekens en komma’s. En catalogi, en nog meer cijfers. Wilt u kunst bewijzen? Dat kan niet, zij zal u altijd ontglippen. Ook binnen de beeldende kunst geldt, net als in de literatuur, en dat zult u toch als geen ander weten: ‘show, don’t tell.’ U metselt het schilderij dicht met uw geschiedenisboek. Kijkt u toch en laat u niet álles gelegen liggen aan de opmerkingen van anderen.

Zoals ik al schreef, iemand die kijkt, lapt de bestaande verhalen aan zijn laars, zelfs wanneer die van de kunstenaar zelf komen. Ik zou bijna zeggen, vooral wanneer die van de kunstenaar zelf komen; zouden kunstenaars hun eigen werk verklaren, ze zouden niet meer schilderen. Kunstenaars moeten zichzelf, net als schrijvers, lelijk tegen kunnen spreken; kunstbeschouwers daarentegen moeten helder blijven maar deze paradox wel in acht nemen. U meneer Zwagerman dreunt uw lesje op: een lesje Arendt, een lesje Tuymans, een lesje catalogustekst. Sterker nog, u herhaalt vrijwel letterlijk de tekst van Tuymans die ook in mijn prachtige Phaidon catalogus staat. Mij, en vele andere kunstenaars, kunstliefhebbers en kunsthistorici gaat het nu juist om een wat minder afgekloven verhaal, een verhaal dat het beeld en de tekst uit de catalogus overstijgt.

Daarnaast. U krabt zich niet alleen achter uw oren over mijn vermeende lasterpraat of over mijn op hol geslagen fantasie, u vraagt zich ook nog eens bezorgd af of ik kleurenblind ben. Want er is geen spatje zwart in het schilderij te bekennen. En laat Tuymans, u wijst me er fijntjes op, in het filmpje bij DWDD nu ook nog eens vertellen dat hij nóóit zwart gebruikt. Naar mijn idee is dit (excuseer) repeterend kommaneuken, toch ga ik hierop in omdat ook dit weer uw manier van analyseren blootlegt. U hebt gelijk, Tuymans gebruikt geen zwart. Hij zegt in het filmpje: ‘ik maak mijn eigen donker’. En wat zou dat eigen donker dan zijn? Toch wel iets dat zeer dicht tegen het zwart aan ligt als we naar tal van zijn schilderijen kijken.
Het verschil tussen zwart en 'ik maak mijn eigen donker ' zou wel eens zeer miniem kunnen zijn, er zijn genoeg schilderijen aan te wijzen die dit staven. Kent u de verscheidenheid in kunstenaarsmaterialen? Weet u wel hoeveel kleuren zwarte verf of inkt er zijn? Lampenzwart, fluweelzwart, beenderzwart, carbonzwart en zo kan ik nog wel even doorgaan. Eigen donker of zwart, u blijft wederom veel te dicht bij de uitspraken van de schilder staan, die voor de schilder ongetwijfeld van prominent belang zijn, daar twijfel ik niet aan, maar voor u en ons als kijker nauwelijks van enig belang.

Ik zou nog terugkomen op het onschuldige landschap. In het Bozar is een catalogus te koop en daar kan ik in lezen, zegt u (dat kan ik de mijne ook, maar ik heb u al over mijn gezonde scepsis aangaande catalogusteksten verteld) dat Tuymans juist de foto van Hitler en Speer in het berglandschap koos vanwege het onschuldige karakter ervan. Ja, en dat is nu precies wat ik bestrijd, die mal en dat concept, die extreme letterlijkheid. Het kan vriezen en het kan dooien, het leven bestaat uit een lach en een traan. Niks ervan. Voor de een meer tranen dan voor de ander, op de ene plek vriest het vaker en vinniger dan op de andere. Het onschuldige landschap (een landschap is per definitie noch schuldig, noch onschuldig) is ook zo’n platitude, alsof alles in het leven in evenwicht is, en u gebruikt die platitude. Zoals u ook een hapklare brok van de filosofie van Hanna Arendt maakt. En dat is mijn bezwaar. Dit is toch een rijtje dat we allang kennen, op eenzelfde wijze als dat we de tafels van vermenigvuldiging of de koppelwerkwoorden kennen? Onschuldig landschap, Eichmann, Arendt en om het naar het hier en nu te halen, een stukje populaire beeldcultuur. We zouden er ook nog Adorno en Armando aan toe kunnen voegen. En dan hebben we laten zien dat we onze klassiekers kennen, want die kent u en dat geef ik u na. Maar we hebben niets over het schilderij gehoord, dat ook zonder voorkennis beslist geen intiem of alledaags tafereel vertoont, niets over de verfstreek of de eigenaardige beeldordening, de uitsneden, de leegte, het schuwe, het verlegene. Niets over de losstaande elementen die buiten het bestaande dan wel letterlijke verhaal een eigen verhaal vormen, die erboven zweven, er doorheen sijpelen, die zélf ademen. We zouden zelfs via een heel andere weg een vergelijking tussen Tuymans en Morandi kunnen trekken en dan zouden we (misschien wel tegen de zin van de schilder, misschien ook niet) afstappen van de oorlog en toch een interessante en coherente beeldanalyse kunnen maken, maar niets, niets, niets. Wij horen over het wegwerphitlertje van Maurizio Cattelan, een beeld dat volgens u in contrast met het schilderij van Tuymans staat, en toch blijft u daarmee denken in een en dezelfde categorie. We zien een fragmentje Lucky tv, we horen u praten over de vrolijke wandelaar van Casper David Friedrich (vrolijk?), we horen u praten over alles wat letterlijk naast het schilderij ligt. Ja zelfs over de berg waar de wandelaar van Casper David Friedrich voor staat, want dat is dezelfde berg als op het schilderij van Tuymans. U serveert een overbekende coctail. En u wordt boos wanneer iemand u tegenspreekt. Ik ben niet boos op u, werkelijk niet. Ik stel me hier op als een kerel en zou morgen zo een biertje met u kunnen drinken. Maar ik vind wel dat de beeldende kunst beter verdient.
Noch de beeldende kunst, noch de filosofie moeten we reduceren tot een bundeltje gemeenplaatsen. Dat brengt ons begrip van de beeldende kunst en de filosofie namelijk geen spatje verder. Integendeel, zij verschraalt erdoor. Uw kunstbeschouwingen, noch uw mail hebben mij van het tegendeel kunnen overtuigen.

Uw persoonlijke terzijdes laat ik hier achterwege, als zijnde niet sjiek.

Met hartelijke groet, Nicole Montagne

Het korset

2011-03-18T17:39:00.021+01:00

Dit is een intiem en alledaags tafereel (!), zei Joost Zwagerman over het schilderij ‘De wandeling’ van Luc Tuymans afgelopen dinsdag in DWDD. En met dit 'onschuldige' beeld wilde Zwagerman ‘de banaliteit van het kwaad’ onderstrepen, de ondertitel van het boek ‘Eichmann in Jeruzalem’ van Hannah Arendt. Daar moet je, denk ik, een beetje mee uitkijken. Arendt heeft een boek van meer dan vierhonderd pagina’s nodig gehad om genuanceerd uit te leggen wat zij met deze ondertitel bedoelt, dat de zin daarna een eigen leven gaat leiden, komt het boek en het gedachtegoed op zichzelf niet ten goede; een uitspraak verwordt tot een kreet. Maar dit terzijde.
Wat minstens zo absurd was, en ik gebruik hier heel bewust het woord ‘absurd’, is dat ‘De wandeling’ meteen op het eerste gezicht al, anders dan Zwagerman ons wil doen geloven voor de lijn van zijn betoog, helemaal geen onschuldig beeld weergeeft. Laten we er daarom eens naar kijken.
We zien twee mannen, gehuld in donkere jassen, op hun rug. Dat op zich is al onheilspellend, donker en ruggelings in plaats van frontaal (het gelaat zichtbaar) en licht of kleurrijk gekleed. De een heeft een vierkante kop, de ander draagt een militair hoofddeksel en een militaire jas. De houding van de man met het hoofddeksel is ronduit krampachtig te noemen: het kleine hoofd tussen de opgetrokken schouders, de rechterarm stram gebogen, je kunt je zelfs voorstellen dat hij een vuist maakt. Onschuldig, zegt Zwagerman. De mannen staan in een uitgesproken troosteloos berglandschap. Het kleurgebruik varieert van donker tot koel: zwart, bruin, grijs, grijsblauw. In het midden van iets dat op een maanlandschap lijkt, links van het pad, woekert een bruingroen mos. Verder groeit er niks, laat staan dat er iets bloeit. De takken van de boom aan de linkerkant van het schilderij zijn kaal en ogen dor. Achter de boom doemt een stuk muur op: zwart en ondoordringbaar. Wat de twee mannen met elkaar bespreken, je weet het niet, maar als kijker vermoed je het ergste. Ik als kijker denk: hier wordt een sinister plan ontworpen, of de twee weten dat er iets is afgelopen en denken aan vluchten of aan zelfmoord. Lange slagschaduwen lopen door het beeld, ze achtervolgen de twee mannen als het ware. Zelfs als ze zouden willen, ze komen niet van hun schaduw los. Onschuldig, zegt Zwagerman zonder blikken of blozen. Het pad waarover de mannen hun weg vervolgen, leidt intussen naar een onbestemde verte: vage grijze bergen onder een asgrauwe hemel. Je voelt dat het koud moet zijn om daar te lopen, je vermoedt dat het geen warme, zonnige dag was. En dat het morgen ook al niet zonnig zal zijn. Onschuldig? Het wordt nog veel gekker. Want nu refereert Zwagerman plotseling aan Asterix en Obelix. De grote domme en de kleine slimme. Of Kuifje en Haddock, roept hij enthousiast, terwijl hij naar Speer en Hitler kijkt, want inmiddels heeft hij de kijker vertelt wie de twee mannen zijn. De populaire beeldcultuur wordt er op deze manier wel heel erg met de haren bijgesleept. En niemand bij DWDD grijpt in. Asterix en Obelix? Kuifje? Dit wordt ‘ik zie, ik zie wat jij niet ziet’. Of : ‘kijk eens, er staat niet wat er staat, ceci n’est pas une pipe’. Maar nee, Tuymans is beslist geen surrealist, en zeker niet schatplichtig aan Magritte. Wat is hier aan de hand?

Naar kunst kijken is niet zo makkelijk, al lijkt dat misschien wel zo. Je dient niet alleen over de nodige kennis en ervaring beschikken om kunstwerken te duiden, je moet werkelijk goed kunnen kijken. Er zijn aardig wat schrijvers die zich met beeldende kunst bezig houden , er zijn er maar weinig die daadwerkelijk kunnen kijken. De meeste schrijvers wéten, zij kijken met hun verstand. Kijken gaat echter verder dan dat. Bernard Dewulf is een schrijver die de kunst van het waarnemen verstaat. In zijn bundel ‘Bijlichtingen’ bijvoorbeeld, kijkt hij naar een schilderij van Bonnard (‘Nu accroupi dans la baignoire’) en vraagt zich vervolgens af wat dat ene gele vlekje in het midden van het beeld te betekenen heeft ten opzichte van de rest. Wat doet dat vlekje daar? Het is onmisbaar voor het geheel, het voegt iets toe, zonder die gele vlek stort het schilderij ineen, maar waarom? En als lezer van dit essay besef je: het gaat niet om het bad, niet om het model, niet om het naakt, nee, zo letterlijk is het allemaal niet. Zij vormen slechts een aanleiding om een hoeveelheid verf en kleur op een bepaalde manier op het doek te zetten in een poging het licht te vangen, en alles wat de schilder zeggen wil, zit niet in het bad, niet in het naakt, maar in de verf, in de verhoudingen, het licht. En precies daarin ligt de hele gevoeligheid van de schilder besloten.
Dat is wat anders dan het letterlijke kijken dat Zwagerman doet. En al helemaal iets anders dan van tevoren een mal klaar hebben, een constructie, waarbinnen je een schilderij wil plaatsen. Een schilderij hoort geen korset te dragen.
Het schilderij van Tuymans past niet in het credo/ het korset van ’de banaliteit van het kwaad’. Zwagerman buigt het beeld om naar iets dat het evident niet is. Van een dreigende atmosfeer maakt hij een onschuldig plaatje omdat het beeld nu eenmaal een stelling moet illustreren. Nog niet eens zijn eigen stelling, Zwagerman herhaalt een oneindig vaak geciteerde uitspraak van Hannah Arendt die zij in 1963, naar aanleiding van het proces tegen Eichmann, gebruikte in een poging iets van de oorlog en van de mens in de oorlog te doorgronden. En dat is dan ook de enige overeenkomst die er bestaat tussen het schilderij van Tuymans en de uitspraak van Arendt: het is oorlog. Daarnaast maakt Zwagerman gebruik van een algemeen verhaal rond en over Luc Tuymans, het verhaal van de vervreemding, het verhaal dat vertelt over het inzetten van banale beelden waar een gruwelijke werkelijkheid achter schuilt. Het is echo op echo. En daarbij werpt Zwagerman geen enkele blik op het schilderij van Tuymans. Hij denkt dat hij wéét wat hij ziet. Hij kijkt niet. Zelfs zonder de bijbehorende kennis van Hitler en Speer, vormen twee militairen in een donker, dreigend en koel berglandschap geen intiem en alledaags tafereel. Nee, hij kijkt werkelijk niet.
Iemand die kijkt, lapt de bestaande verhalen aan zijn laars, ook al komen ze van de schilder zelf. Iemand die kijkt, dreunt geen lesjes op en is niet báng om te kijken. Iemand die kijkt, vertelt wat hij zelf heeft gezien en is op deze wijze in staat om een schilderij opnieuw te duiden en voor alles levend te houden. Pas dan mag je jezelf, wat mij betreft, als een hedendaagse Pierre Janssen zien. Pierre Janssen die, volgens het Nipkow-juryrapport uit 1961 zeker geen ‘uitlegger’ was en het rapport vervolgt onverstoorbaar dat ‘dat een tekort is dat men hoog in hem moet schatten’.

Kirchner en zijn adellijke Fransoos

2010-05-17T11:10:00.014+02:00

Kunsthistorica Sandra Kisters, zo berichtte de Volkskrant afgelopen vrijdag, promoveert binnenkort op de relatie kunst en imago.
Auguste Rodin, Francis Bacon, Georgia O’Keefe; allemaal bespeelden zij de pers en cultiveerden zij hun imago. Of het werd achteraf gecreëerd, zoals bij Vincent van Gogh. En ergens denk je als lezer: dat weten we nu wel. Alsjeblieft niet het zoveelste verhaal over van Gogh. Zijn brieven, zijn oor, zijn broer. Zijn gekte, zijn gaven, zijn genialiteit. We weten het wel. Laten we nu weer eens kíjken in plaats van wéten.
Niettemin organiseert het Städel Museum in Frankfurt op dit moment een interessant retrospectief van het werk van de Duitse expressionist Ernst Ludwig Kirchner. En ook deze tentoonstelling, gemaakt door gastcurator Felix Krämer, legt de nadruk op de beeldvorming van en door de kunstenaar. Die Zeit van 29 april week doet er verslag van.

Het beeld van Kirchner is tot dusver dat van een bezeten en gedreven kunstenaar. Hij is medeoprichter van de Dresdener kunstenaarsgroep Die Brucke (1905). Daarnaast manifesteert Kirchner zich voornamelijk als schilder van de bevrijde en spontane lichamelijkheid. In 1911 verhuist hij naar Berlijn en daar schept hij met zijn straatbeelden zogenaamde ‘iconen’ van de 20ste eeuw. In 1914 trekt de kunstenaar de oorlog in, maar al in 1915 komt hij geestelijk zwaar aangeslagen uit de oorlog terug. Hij wordt in verschillende sanatoria behandeld voor zijn drugsverslavingen en achtervolgingswanen. Totdat hij in 1918 naar Davos vertrekt waar hij, sterk afhankelijk van medicijnen, in stille afzondering leeft. In 1938 schiet hij zichzelf, diep vertwijfeld, twee maal in het hart.
De tentoonstelling in Frankfurt stelt ons, volgens het artikel, twee vragen. Heeft Kirchner ons met zijn authenticiteitcultus in de maling genomen? En: klopt het wat in het manifest van Die Brücke staat, namelijk dat ‘een ieder van haar kunstenaars rechtstreeks en onvervalst datgene weergeeft wat hem tot scheppen maant’?
Het antwoord laat zich inmiddels wel raden: nee natuurlijk. De tentoonstelling laat zien hoeveel calculatie er achter de zogenaamde ‘spontaniteit’ schuilt, hoeveel methodiek achter het zogenaamd ‘rechtstreekse’ en hoe Kirchner wel degelijk beïnvloed werd door kunstenaars als die van de Nablis, en later door Matisse, Léger en Picasso.
Dat wat uiteindelijk doorslaggevend blijkt, is de eeuwige hang naar authenticiteit van het publiek. Ernst Ludwig Kirchner schiep de mythe van Ernst Ludwig Kirchner .Hij wist dondersgoed dat het burgerlijk publiek het romantische kunstenaarsbeeld uit de 19e eeuw nu ook wel eens verbonden wilde zien met een Duitse kunstenaar. En hij had hier alles voor over. Hij antedateerde zijn werk en hij retoucheerde naderhand veel van zijn schilderijen. Hij werkte keihard aan zijn eigen autobiografie. Vanaf de jaren ’20 autoriseerde en redigeerde hij alle teksten die over zijn werk verschenen. Toen dat niet meer volstond, schreef Kirchner onder het pseudoniem Louis von Marsalle zeer lovende teksten over zijn eigen werk. De grap is dat tot in de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw de teksten van deze ‘adellijke Fransoos’ als meest belangrijke bron van kunsthistorische verhandelingen over Kirchner werden gezien. Aldus het artikel in Die Zeit.

De kracht van Kirchners werk wordt door het besef van ‘imagebuilding’ natuurlijk niet groter of kleiner. Frappant is wel hoe we vanuit het heden, vanuit onze huidige preoccupatie met authenticiteit, naar het verleden kijken. Er wordt op gepromoveerd, er worden tentoonstellingen rond het begrip georganiseerd.Vanuit het nu zien we telkens weer een ander aspect van de voorgoed voorbije werkelijkheid tevoorschijn komen. Het is dat wat historici in navolging van Eric Hobshawn ‘the invention of tradition’ noemen.
En er rijst nog een vraag. Kunstenaars van nu, zoals Tracey Emin, kunnen met het authenticiteitsbegrip spelen. Maar hoe lang nog? Op een gegeven moment creëer je een Droste-effect: kunstenaar kijkt naar zijn eigen leven als een kunstenaar die naar zijn eigen leven kijkt, die op zijn beurt.... Enzovoort! We zullen als publiek vanzelf wel bedrogen uitkomen met onze eeuwige hang naar die zogenaamde authenticiteit. Mag je hopen ook wanneer je aan het onlangs neergestorte vliegtuig denkt en aan het jongetje dat het heeft overleefd. Niks authentiek. We weten zijn naam, zijn leeftijd, we weten dat hij wees is en op welke school hij zit, maar we weten niets. Er zijn hier in wezen nog niet eens woorden voor.
Laten we ons daarom maar niet vergissen: in de kunst is juist het kunstmatige interessant. Sterker nog, daar gaat het om.

Over de schreeuw van Edvard Munch

2010-05-10T11:56:00.004+02:00

‘De schreeuw’ van De Noorse schilder Edvard Munch heb ik altijd, en wie niet, psychologisch geïnterpreteerd. Ik was dan ook heel verrast toen ik ten tijde van de uitbarsting van de vulkaan de Laki in Ijsland las, dat de hemel boven Oslo in 1883 werkelijk ‘had geschreeuwd’. De geel-oranje lucht op het schilderij (uit 1893) zou het gevolg zijn van de ontploffing van de vulkaan Krakatau in Indonesië. De as die in de atmosfeer terecht kwam, leidde over de hele wereld tot spectaculaire oranje zonsondergangen, aldus het artikel.
Ik heb het nooit geweten.
En kijk ik nu anders naar het schilderij van Munch? Dat is moeilijk. De eerste interpretatie blijft immers vaak op hardnekkige wijze de meest ‘werkelijke’. Daarnaast past de schreeuw ook nog eens zo naadloos in het oeuvre van Munch. Allicht brengt de wetenschap van een wonderlijke aswolk een extra gelaagdheid aan. Maar dan nog blijft het de verdienste van Munch dat hij in zijn werk de natuur zo schijnbaar moeiteloos naar zijn hand kon zetten. Of beter gezegd: de schilder maakte met behulp van het betreffende natuurverschijnsel iets zichtbaar. Uit zichzelf is de wolk immers stom en doof en blind. Pas de schilder laat aan de hand van die merkwaardig gekleurde avond in Oslo de ontreddering van een mens zien. En zo blijft het een kwestie van interpretatie. Van wolk naar kunstenaar. Van kunstenaar naar kijker. Tja, hoe feitelijk ook, een schilderij is toch niet letterlijk te nemen.

In het gesticht

2010-03-22T13:25:00.008+01:00

Paul Rigolle en Olaf Risee

Dit weekend vond in Sint Niklaas de presentatie plaats van de bloemlezing ‘Ik ben niet gek! (ik ben een gedicht). De bundel is uitgegeven door uitgeverij P, samengesteld door Frank Pollet en Chrétien Breukers, en bevat 121 (het gekkengetal gekwadrateerd) gedichten. Met werk van Vasalis, Jotie ’t Hooft, Hans Andreus, Frans Budé, Bernard DeWulf, Gerrit Komrij, Herlinda Vekemans en vele, vele anderen. Ieder opgenomen gedicht raakt aan bovengenoemd thema.

Zeer toepasselijk werd de bundel gepresenteerd in de nieuwe vleugel van het Psychiatrisch Centrum Sint Hiëronymus. Heel bijzonder ook, omdat een elftal dichters zijn of haar poëzie voordroeg in de verschillende ruimtes van de vleugel. Zo bevonden Ellen Deckwitz, Reine de Pelseneer, Lies van Gasse en Chrétien Breukers zich in de slaapkamers, zat Frank Pollet in een isoleercel, en hielden Marleen de Crée en David Troch zich op in de (recreatie)ruimtes van staf of personeel. Het publiek, opgedeeld in elf groepjes, trok van kamer naar kamer en kreeg op deze manier een indruk van niet alleen de dichters, maar ook van de verschillende vertrekken die de dag erna, vandaag dus, betrokken gaan worden.

Chrétien, Ellen Deckwitz en ik logeerden in 'Hotel New Flandres' pal tegenover het station van Sint Niklaas. Tot drie ’s nachts lagen alle hotelgasten wakker van de meer dan keiharde muziek uit een belendende kroeg. Nederlandstalig repertoire nota bene. Met als gevolg dat we ons de volgende ochtend in een zeer sensitieve toestand (het geluid was scheller, het licht was scherper, de hele omgeving kwam veel harder binnen) naar de kliniek begaven. Misschien ook wel toepasselijk. En voor ons gelukkig maar voor even.

Festival Mooie Woorden

2010-02-15T17:17:00.006+01:00

Gisteren opgetreden tijdens het Festival Mooie Woorden in Utrecht. Zo’n optreden is nog redelijk spannend voor mij, ik kom immers uit een vakgebied waar voordrachten niet werkelijk aan de orde zijn. Hoe dan ook, ik ben tevreden. Het is een prettige manier om nieuw werk uit te proberen. In dit geval ook nog eens in een mooie zaal, die van het Akademietheater aan het Janskerkhof in Utrecht.

En dan nu weer ‘gewoon’ het werk. Dat wil zeggen: schrijven aan een essay over kunst en cultuur in Rotterdam. Later meer!

Hendrik Kerstens

2010-01-15T12:18:00.023+01:00

Gisteren stuitte ik toevallig op het werk van fotograaf Hendrik Kerstens (1956). Kerstens maakt ingehouden, verstilde portretten waarbij zijn dochter Paula regelmatig als model fungeert. Het werk van Kerstens wordt wel vergeleken met dat van Johannes Vermeer. Deze vergelijking betreft de lichtval, het kleurgebruik en het soort personage dat het beeld bemant.
Maar wanneer je langer kijkt, en de andere foto's erbij haalt, zie je meer. De foto boven bijvoorbeeld, is voor mij het meisje van Verspronck. Ik zie er ook een Rineke Dijkstra doorheen. En de serie als geheel leidt tot een ongrijpbaar realisme, wanneer je het tenminste 'Hollands' houdt. Een stukje de grens over en de serie raakt aan de Nieuwe Zakelijkheid, Duitsland jaren '30.
Trek je de beelden tenslotte uit het genre van de fotografie, dan worden het film stills. Dan ligt er opeens een bewogen geschiedenis onder dat verstilde beeld. Dan is het in al zijn eenvoud bijzonder meerduidig.

In volle vaart, maar langzaam

2010-01-05T20:21:00.006+01:00

In volle vaart. Dat ben ik in ieder geval het komende jaar van plan. En omdat ik daarbij veel tijd op mijn atelier zal doorbrengen, heb ik nog in het oude jaar enkele maatregelen getroffen.

Allereerst heb ik twee van mijn drie kachels laten repareren. Ik had de twee al afgeschreven , maar ik dacht ‘je weet maar nooit’. De monteur had 2,5 uur nodig, daarna brandden beide gevelkachels als nooit tevoren.

Daarnaast probeer ik al maanden in Hilversum een internetverbinding te bewerkstelligen bij de KPN. Op 25 januari gaat dat, na de nodige vertragingen, dan eindelijk gebeuren.

Tenslotte ga ik de aparte ruimte in mijn atelier, het zogenaamde ‘kantoor’, herinrichten tot een schone werkplek. Betonverf op de vloer, een stuk tapijt om het warm te houden, luxaflex voor de ramen. Nieuwe tafels. Misschien wel een stoel op wielen! Kortom, een plek waar ik kan schetsen, ontwerpen, tekenen en op mijn laptop werken.

Verder moet je de goden niet verzoeken en gewoon doorgaan met waar je al mee bezig bent. Prenten drukken. Illustreren. Schrijven. En het resultaat daarvan langzaam maar zeker tentoonstellen en/of als opdracht uitvoeren en/of publiceren. In deze wat communicatie betreft extreem snelle tijden (zeker niet cultuurpessimistisch bedoeld), zijn dit niets anders dan langzame en gestage processen. Die kúnnen niet sneller.

Gelukkig nieuw jaar

2009-12-31T14:09:00.007+01:00

Van alles maar vooral

2009-12-29T11:58:00.006+01:00

Vooral toch het optreden van Martha in Paradiso op tweede kerstdag. Toch wel het hoogtepunt van onze kerstvakantie. Zij droeg een gedicht van F. Starik voor, ‘Een schitterend ongeluk’ en zij beet bovendien, voor een publiek van bijna 500 mensen, het spits af. Een aantal muzikanten van het orkest begeleidde haar voordracht met hier en daar een langzame strijk langs contrabas, cello of altviool. En ze was niet eens nerveus!
Het was sowieso een geweldige middag met dit zogenaamde ‘Paradiso Orchestra’, waarvan de leden onder meer afkomstig zijn uit het Koninklijk Concertgebouworkest, het Nederlands Kamerorkest en het Nederlands Blazersensemble.
Arvo Pärt, Tsjaikovski, Khatsjatoerian en Piazolla kwamen voorbij en nog een ander meisje, Levy Pletting, dat ontroerend zuiver ‘Kinder zwijgt zo moogdi hooren’ zong, een oud kerstlied, maker anoniem, hertaald door F. Starik. Mooi, mooi, mooi!

Geloven

2009-12-09T12:49:00.009+01:00

Dit jaar was Sint Nicolaas anders dan anders.
Want eindelijk gelooft Martha niet meer. Haar hele klas heeft het tot vorig jaar nog volgehouden (achtjarige kinderen !), maar op 6 december van datzelfde jaar, toen alle cadeaus vergeven waren, twijfelde niemand meer. Eigenlijk ‘wisten ze het al’.
Nu Tamar. Zij is zes, en gelooft in principe wel. In principe, want bij haar weet je het nooit. Daar waar Martha zich vol overgave in het feestgebeuren stort, staat Tamar minzaam maar een beetje kritisch aan de kant. ‘Heb je al een Piet op het dak zien lopen?’, vroeg ik haar zo nu en dan in de afgelopen week. ‘Ach, ik let daar niet zo op’, antwoordt ze dan berustend. En als haar grote zus haar voorzichtig vraagt, of ze nog wel gelóóft (en in die vraag ligt haar eigen verlangen naar het ware geloof nog schrijnend besloten), zegt Tamar ‘ja hoor’, op een toon van ‘ja, ik had inderdaad een leuke dag vandaag’, of ‘tja, straks gaat het vast weer regenen’.
Ik denk dat zij gelooft zonder dat ze gelooft. Zoiets dergelijks. Kinderen zijn daartoe in staat omdat ze de hele kwestie nog niet tot een einde kunnen denken. Ze kunnen de dingen half/half voort laten bestaan.
Maar daarnaast is het natuurlijk ook een kwestie van karakter. Het ligt gewoon niet in Tamars aard om een man met een tabberd en een paar buitelende Pieten bijzonder serieus te nemen. Nog altijd uitermate minzaam kijkt ze toe.

Praag

2009-10-25T17:45:00.011+01:00

Het was herfstvakantie en we waren in Praag. Zeven jaar lang ben er ik niet geweest. En ik dacht: er zal wel veel veranderd zijn in Praag. Maar er was helemaal niet veel veranderd. Het lijkt wel of de stad slechts langzaam, zeer langzaam, op gang komt. Alsof zij niet weet wat zij nu eigenlijk moet. En of zij überhaupt iets moet. Het was een beetje onthutsend. Het decor is eender, dat wel. Maar er is iets dat zich niet zo een twee drie laat betrappen. De moeite waard denk ik, hoop ik, om een tekst over te schrijven.

Daarnaast natuurlijk de nodige uitstapjes gemaakt, zoals naar de Prager Zoo ( die gelukkig nog niet in één groot pretpark is veranderd), naar een tentoonstelling van Josef Capek (broer van Karel), één van Otokar Lebeda en één van Frantisek Kupka. Eindeloos door de straten en stegen en over pleinen gewandeld. Trap op, trap af, heuvel op, heuvel af, hier en daar weer eens Tsjechisch gesproken, liters zwart bier gedronken en naar de vallende herfst gekeken. Verbleven in een 19de eeuws appartement met maar liefst vijf kamers op een van de mooiste, verstilde pleinen van de stad, het Bethlehemplein. Iedere avond laat nog met de kinderen aan de keukentafel thee en wijn gedronken, en geluisterd naar hun vrolijk geratel over de stad.

De souvenir-topper dit jaar is een namaak wezel die met een draadje aan een gekleurd balletje is bevestigd. In de bal zit een batterij. Wanneer je de batterij aanzet, draait de bal in het rond en maakt de wezel er woeste bewegingen omheen. Dus ook eindeloos naar een wezel met een balletje gekeken. Door de meiden aangemoedigd als was het een heus Tsjechisch huisdier. Hij sliep tussen hen in.

Asahi Shinbun

2009-10-05T21:38:00.008+02:00

Nou vooruit dan, we staan niet iedere dag in een Japanse krant.
Dit is de Asahi Shimbun, de op een na grootste (en links-liberale) krant van Japan. Dat de afbeelding van mijn prent een bescheiden formaat heeft, doet aan mijn exotisch plezier niets af.
De avondeditie telt 8,2 miljoen, de ochtendeditie 3,7 miljoen exemplaren. Dus een klein verslag van een internationale grafiek-tentoonstelling in Yokohama, met onder andere Dodog Soeseno en Minako Ito, is wel heel erg meegenomen.
Wie zou die rokende man toch zijn? Het zal wel een schrijver wezen.

Gijsbert Japicx en een volle week

2009-09-28T18:35:00.006+02:00

Het was een drukke week. Voor Chrétien bedoel ik, want zijn nieuwe bundel is verschenen en hij moest veel en vaak optreden. Een paar keer was ik erbij. Gijsbert Japicx bezoekt het drielandenpunt (Friese Pers Boekerij) werd gepresenteerd in ‘Woorden bij van Wegen’, in het voorprogramma van Gerrit Komrij, waar ook nog een literaire bingo plaatsvond en een interview met vertaler Guido van der Wiel (over ’t Manco van Perec). Merijn Schipper modereerde de avond. De ‘Gijsbert Japicx’ is overigens drietalig uitgegeven: in het Nederlands, in het Fries en in het Limburgs. Dit alles in één bundel, en prachtig vormgegeven.
Later die week las Chrétien voor in Den Haag tijdens het festival ‘Dichter aan huis’, en nog later trad hij op in Vredenburg met het Utrechts dichtersgilde (Ingmar Heytze, Alexis de Roode, Ellen Deckwitz, Ruben van Gogh en Chretien). Daarbij verscheen dan weer een kleine verzamelbundel (uitgeverij De Contrabas).
Gisteren sloot de week helemaal in stijl af met een etentje bij Opium en een nazit in café de Bastaard met enkele leden van het gilde, Gerrit Komrij, nóg meer dichters zo door de avond heen, en tenslotte een race tegen de klok in verband met onze erg jeugdige oppas. Hoe dan ook heel aangenaam! Waarvan akte.

Weimar (slot)

2009-08-20T12:13:00.004+02:00

Dat beroemde standbeeld van Goethe en Schiller (zie Weimar 1) op de Theaterplatz schijnt niet helemaal te kloppen. Goethe en Schiller zijn even groot afgebeeld, terwijl Schiller bijna een kop groter was dan Goethe. Ook zou Goethe dikker zijn. Aldus Sigrid Damm in haar biografie over Schiller (‘Das Leben des Friedrich Schiller’).

Er is natuurlijk een behoorlijk mythologie rond Goethe ontstaan. Dat maakt het soms lastig om hem tegemoet te treden. Meer en meer vormde zich bij mij zich het beeld van een nogal ijdele praalhans. Zijn huis aan het Frauenplan sprak deze indruk niet tegen. Een huis propvol klassieke beelden en gravures en schilderijen, en dat aanstellerige SALVE op de vloer. Die enorme Junokop in een betrekkelijk kleine kamer. Bildung, Bildung, Bildung. Twee jaar lang verblijft Goethe in Italië, en gedurende dat verblijf wordt hij door de hertog vorstelijk doorbetaald. Goethe is op een gegeven moment zelfs de best betaalde burger van Weimar. Hij doet alles om het gevlei te komen en te blijven bij zijn geldschieter, de hertog, met wie hij ook zijn liefjes deelt. Dat de grootvader van Goethe kapper was, daarvan wilt de dichter niets meer weten.
Wel moest zijn werkkamer een beetje een rommeltje zijn, een ‘zigeunerkamer’ in het verder zo geordende huis, vertelt de zoete voice-over in de documentaire over Goethe. Anders kan de dichter niet werken. Dit doet me min of meer denken aan de uitspraak van een bekend fotomodel: ‘dat het haar soms veel moeite kost om er zo eenvoudig mogelijk uit zien’.

Goethe negeert Schiller zodra deze in Weimar komt wonen en bezorgt de voortdurend in geldnood verkerende schrijver zelfs een onbetaalde post aan de universiteit van Jena, waarna Schiller daadwerkelijk uit Weimar vertrekt. Een rotbaan. Jaloezie? Pas later, wanneer de positie van Goethe iets meer geïsoleerd is geraakt, gaat hij op de toenaderingspogingen van Schiller in. Dit nadat hij hem zeven jaar lang, zoals dat in het Duits zo mooi heet, zijn ‘Kalte Schulter’ heeft getoond.
Twee weken verblijft Schiller dan bij Goethe in huis aan het Frauenplan. Verbijsterend is de rol van de vrouw van Goethe, Christiane Vulpius. Schiller krijgt haar gedurende die twee weken geen enkele keer te zien. Toch bevindt ook zij zich in het grote huis, met het tweejarig zoontje, en haar zuster. Ze kookt de maaltijden, ruimt Schillers kamer elke dag op, ververst de bloemen op zijn bureau. ‘Geistchen’ noemt Goethe haar ook wel.

In die twee kennismakingsweken overbruggen de twee schrijvers verbaal hun verschillen. De klassieke (rijke en gezonde) Goethe, de man van de harmonie en de empirie, en de meer moderne (inmiddels minder in geldnood verkerende maar altijd ziekelijke) Schiller. Ze gaan intensief samenwerken.

Afgelopen zaterdag stond in Trouw een reisverslag over Weimar. Grappig trouwens, in onze vrienden- en kennissenkring tel ik zes mensen die ook in Weimar zijn geweest. En iedereen is enthousiast.
Het Bauhausmuseum was overigens gesloten. Jammer. Misschien een volgende keer. Ook de omgeving moet prachtig zijn. In ieder geval vast een boek met verschillende ‘Wanderungen’ in en om Weimar gekocht.

Weimar (3)

2009-07-31T12:21:00.013+02:00

Hyperinflatie tijdens de Republiek

Wij waren op weg naar het museum Palais Schardt, het ouderlijk huis van Charlotte von Stein, een van Goethes voormalige vriendinnen, een paleis waarin nu een poppenmuseum is gevestigd en een permanente tentoonstelling van ‘Scherenschnitten’ loopt. Onze dochters mochten van de conservatrice ieder een pop uitzoeken en deze een rondleiding langs de glazen vitrines geven. In de vitrines waren poppenhuizen opgesteld, miniatuur winkels, een schoolklas, een carrousel, een boerderij, een tuin met een prieel, enzovoort. De meisjes kozen de lelijkste poppen uit, een kleine blonde Dolly en een grote die hier een daar wat haar miste, en gaven hen vervolgens hun diepste aandacht, genegenheid en toewijding. Het werd een spel in een spel, en buiten scheen de zon en in het museum was de vorige avond een feestje geweest, want overal stonden nog tafels en stoelen en afgebrande kaarsen.

Natuurlijk bezochten we ook het huis van Goethe (we logeerden er bijna naast) en dat van Schiller. Voor de meiden misschien minder interessant, toch denk ik dat bij kinderen de atmosfeer van een plek, hoe jong ze ook zijn, blijft hangen. Ik herinner mij dat zelf van vroeger. Ik geloof niet zo in vakantieterreinen, en dat soort recreatie, nu eenmaal ‘voor de kinderen’. Ik denk dat kinderen hun eigen wereld scheppen aan de hand van wat zij beleven en misschien nog niet altijd snappen. Juist dan. Geen werkelijk idee hebben zij van wie Goethe en Schiller zijn. Wel hebben zij een idee van de griezelige vogelspin in de prachtige etalage van de fossielen- en stenenwinkel in de Schillerstrasse, van de draaiende en geheimzinnige trappen onderaan de Sternbrug in het park, van de man met zijn viool onder de rotswand, van de krakende vloeren in het Goethehuis, zij weten precies (nu ja precies) hoeveel fonteinen Weimar telt, want iedere fontein zijn zij opgeklommen. Zij hebben met andere kinderen in talloze beekjes gespeeld, zij hebben de stations, de vervallen fabrieken en de volkstuinen langs de spoorlijnen bestudeerd, zij hebben ansichtkaarten verzameld ( van Ampelmann Erectus nota bene, een groen stoplichtmannetje dat steeds meer rechtop gaat lopen, maar ook van de glanzend zwarte koets van Goethe).

En natuurlijk verveelden zij zich in het stadsmuseum tijdens de tentoonstelling ‘Kansen van een Republiek’ (een tentoonstelling die niet zozeer de teloorgang maar de mogelijkheden van de Republiek weergaf). Totdat de conservatrice op een gegeven moment de deur van een houten kast opentrok en we een platte metalen plaat zagen waarboven tamboerijnen en stokken hingen. De vrouw wierp een Oost-Duitse pfennig in een gleufje, en het instrument begon een enorm kabaal te maken. Het was een Duitse tingeltangel, ooit opgesteld in een café, een juke-box avant la lettre, met vrolijke dansmuziek. Een van de gasten, een kleine dikke man, begon zich als een circusaap te bewegen, de omstanders lachten, de tamboerijn sloeg de maat en wist van geen ophouden. Ja natuurlijk herinneren zij zich dat.
Bovendien: de meiden hadden een eigen kamer. Met televisie. Waarop zij naar Nickelodeon in het Duits konden kijken.

Weimar (2)

2009-07-30T11:08:00.011+02:00

Het park aan de Ilm zijn we met de kinderen nog doorgefietst. Niet op een gewone fiets maar in een wagen met vier paar trappers en vier zadels, en een linnen overkapping. Alleen de man of vrouw links vooraan, in dit geval Chrétien, kon sturen en remmen, wat bij ons nogal eens mis ging daar wij ongewild van de route afweken (de kaart verkeerd gelezen) en vrij steil naar beneden gleden. De kinderen vonden het echter prachtig, al kon de jongste niet met haar beentjes bij de trappers en kon de oudste, met haar hippe zonnebril rechts voorin de wagen, slechts voor spek en bonen sturen.

Helder water stroomde er overigens door de beken van het park, je zag de stenen op de bodem liggen. Onze dochters bouwden met de andere meisjes in het park een dam, die werd vernietigd door de aanwezige jongens, waarna de meisjes verder bouwden, enzovoort.
Een vader sprokkelde hout voor zijn zoontje; met racefiets en helm reed hij het bos in en kwam dan terug met een stuk of vijf takken onder zijn bagagedrager. Die loste hij, en vertrok weer voor een volgende baal. Toch had de man niets van een jager.
De beroemde Sternbrug in het park was ook mooi. Vanuit de stad komend daalde je links van de brug een trap af, en al draaiend bereikte je via de treden van een stenen gang de andere kant van de brug. De meiden liepen steevast voorop, hun paraplu’s naar voren gestoken, de Weimarse park- en bruggeesten bij voorbaat verjagend.

Eén keer belandden we in een zware regenbui. Er dreigde zelfs onweer, we wilden snel het park uit. We sneden links en rechts een pad af en kwamen op de juiste weg. Echter niet voordat we een bocht passeerden met onder de bomen in het inmiddels donkere park een steile rotswand, waar een man (een zwerver) viool speelde. Zijn muziek klonk zwaar en slepend en melancholiek en terwijl wij verder liepen, achtervolgden ons die klanken en de jongste zei dat ze het zielig vond en mooi. Voordat het onweer losbrak waren we het park uit. Grote glazen bier hebben we toen besteld, in de buurt van het paleis van Anna Amalia.

Maar over muziek gesproken. Op een ochtend liepen wij over de theaterplaats toen wij een moeder en haar drie dochters hoorden zingen. Het viertal kon zo uit de Sound of Music zijn gestapt. Zij hadden alle vier witblond haar en zij droegen lange blauw -met-witte jurken. De moeder speelde (staand) gitaar, de oudste dochter hield een boomtak met een vlag in haar hand. Zij zongen Duitse volksliederen en ondanks de tuttigheid, (zij deden mij denken aan de meisjes van de gereformeerde Driestar in Gouda met hun veel te lange rokken en onopgesmukte uiterlijk, aan Hernhutters of Quakers) ondanks dat, was het mooi. Zij hadden heldere, zuivere stemmen en ook zij leken, net als de man onder de rots, te zingen vanuit een onoverbrugbare verte.

Weimar (1)

2009-07-29T11:15:00.011+02:00

Mijn eerste indruk van Weimar, toen we het station verlieten, het stationsplein overstaken en de brede Carl Augustlaan uitliepen, mijn eerste indruk was, mede dankzij het schitterende weer (een warme, scherpe zon), dat van een middelgrote stad in de Provence. Maar toen we de Buchenwaltplatz overstaken dacht ik aan Wenen, een indruk die me gedurende het hele verblijf is bijgebleven. Ik kon de stad niet direct plaatsen. Oost- of West-Europa? Eigenlijk zelden zo’n ‘middenstad’ gezien.

Weimar oogde rijk en verzorgd. Toch lag zij decennia lang achter het ijzeren gordijn. Dat zagen we meteen aan de stoplichten. De kinderen waren natuurlijk enthousiast over de Ampelmännchen. Deden nu eens het rode mannetje na (hakken tegen elkaar, armen zo breed mogelijk uitgespreid), dan weer het groene mannetje (been vooruit, hup de lucht in, de fiere wandelpas).
We passeerden een ‘Ostshop’, met tal van souvenirs. Van plastic eierdopjes tot aan flesjes badschuim uit de DDR, voorwerpen die inmiddels cult zijn geworden. Ook zag ik Oost-Europa in de etalage van een lingeriewinkel, op de hoek van de Karl Liebknechtstrasse en de Friedensstrasse. Niks geen tot op de huid haarscherpe foto’s van jonge vrouwen, zo scherp dat je het dons op de huid denkbeeldig kan aaien, niets daarvan. Ik zag hemelblauw ondergoed, afgezet met witte kant, de broekjes en b.h’s hingen aan ragdunne lijntjes, zij rezen op uit het niets van de etalage. Boven dat zo blauwe ondergoed was een lijn gespannen waaraan plastic aardbeien hingen. In de hoek van de etalage lag een picknickmand, met een fles champagne. De lunch van de roeiers van Renoir dook bij mij op, en Manets ‘Déjeuner sur l’herbe’ en eigenlijk vond ik het nog niet eens zo’n heel erg gekke etalage, in ieder geval weer eens wat anders, zij het licht gedateerd.

Hoe dan ook, Oost- en West- en Centraal-Europa met een verwijzing naar het zuiden (niet het diepe zuiden maar het gebied net onder het midden van Frankrijk): Weimar bezat het allemaal. En tel bij de geografische ruimte dan ook nog eens de geschiedenis op en je bevind je in een duizelingwekkende stad, een stad met een enorm geheugen. Een verwijzende stad, met rechtstreekse lijnen naar Goethe en Schiller, naar Bauhaus, en Gropius en Alma Mahler, welke laatste twee als grote gouden beelden op het balkon van hotel der Elephant stonden, hetzelfde balkon waar vanaf Hitler zijn toespraken hield tijdens de kortstondige Republiek. Maar vergis je als argeloze reiziger niet! Poesjkin heeft weinig met de stad te maken, ook al is er een straat naar hem vernoemd en troont zijn bronzen kop aan de ingang van het geweldige park aan de Ilm. Daar heeft Thomas Mann zich als ereburger van de stad nog kwaad om gemaakt, om deze opgedrongen Russische invloed.

De kleine Nicolaas. En Francais!

2009-07-07T20:29:00.006+02:00

In augustus 2008 begon ik te schrijven aan mijn derde boek. Een lang uitgestelde onderneming want het handelt over mijn stage in Praag en die dateert alweer van 25 jaar geleden. Deze kwart eeuw verdwenen tijd zorgt meteen voor een fiks aantal problemen. Tegelijkertijd is het goed dat er zoveel tijd overheen is gegaan. Kennelijk was het nodig.

Inmiddels heb ik zo’n 45.000 woorden. Daarvan zullen er minstens 10.000 afvallen. Van daaruit zal ik verder schrijven. Ik bevind me ergens op het midden van de weg. Helaas is dat het meest lastige, meest moeilijke deel, want nu komt het op structureren aan. En het zoeken naar een structuur dwingt mij tot de vraag: waar gaat het over? Daar kan ik niet langer omheen. Ik wéét natuurlijk wel waar het over gaat. Maar tegelijkertijd. Weet ik het niet. Niet expliciet.

Ik zoek naar een begin dat ik later nog verwerpen kan, maar dat voorlopig als een houvast dient. Ik ben inmiddels ik-weet-niet-hoe-vaak opnieuw begonnen. En even vaak had ik het idee dat ik er was. Pas de volgende dag zag ik dat dat helaas niet klopte.

En iedere keer weer omring ik mij met boeken. Boeken die het denkproces op gang brengen, alhoewel een boek schrijven niet alleen een kwestie van denken is. Integendeel. Schrijven heeft vooral iets intuïtiefs: hoe boor ik de juiste bronnen aan? Daar heb je je verstand wel bij nodig, maar dat mag niet de overhand krijgen, want dan raak je je bronnen weer kwijt. Het gaat om evenwicht.

De boeken die ik deze week om mij heen heb verzameld, die ik soms helemaal, en dan weer fragmentarisch lees, zijn:
Marcel Proust 'Tegen Sainte-Boeuve’, omdat Proust schitterend over herinneringen en verborgen bronnen schrijft. Omdat hij zich afzet tegen iemand als Sainte-Boeuve om zo tot zijn eigen poëtica te komen. Sainte Boeuve als aanleiding, niet als onderwerp.
Natalia Ginzburg: ‘Mensen om mee te praten’, dat lees ik ook omdat zij de dagelijkse, existentiële omgang met mensen zo bondig neerzet. Ik las in Trouw afgelopen zaterdag een uitspraak van Gerbrand Bakker : het leven is één grote pot verwerken. Zo kan je het ook zeggen, en goed dat iemand dat ook zegt. Dat ga je dan bewerken en romantiseren.
‘Prague Pictures’ van John Banville blader ik opnieuw door met de vraag: hoe introduceert de schrijver zichzelf en de stad? Dat doet hij met een sneeuwbeeld. Praag in de sneeuw, wit, geluiddempend en karakteristiek. De witte stilte maakt Praag meer aanwezig dan absent, vindt de schrijver.
Ik bekijk de DVD van Ben van Lieshout over de Russische kunstenares Tatyana Yassievich . De kunstenares beseft dat er met de val van het communisme ook veel verloren is gegaan: een deel van haar werkelijkheid. Wat doet zij met haar herinneringen?
Tussendoor herlees ik Bachmann; het verhaal ‘Jeugd in een Oostenrijkse stad’, omdat dat zo schitterend begint. Met een boom in de Radetzkystrasse, in oktober, en met bleke herstellende huizen onder donkere dakpannen. Dat lees ik altijd.

Het heeft allemaal met mijn boek te maken. Maar wat? En hoe? Hoe schrijf ik wat ik wil schrijven (en vooralsnog vermoed) aan elkaar? Hoe laat ik iets zien zonder dat ik laat merken dat ik weet wat ik laat zien? Enzovoort. Ik zit er middenin.

Enfin. Tussen de bedrijven door lees ik ‘Le petit Nicolas’ van Goscinny & Sempé, omdat dit boekje toevallig uit mijn kast kwam rollen toen ik naar Natalia Ginzburg zocht. Ik lees ‘Le petit Nicolas’ zogenaamd ‘om mijn Frans te oefenen’, maar dat is natuurlijk volstrekte flauwekul. Waarom zou ik mijn Frans gaan oefenen wanneer ik aan het schrijven ben. Tja. Om af en toe afwezig te zijn. Om net te doen alsof ik niet weet dat ik aan het schrijven ben, om zo de beste invallen te genereren. Zijn er eigenlijk wel schrijvers die niet werken met dit soort uitstelgedrag?

'De zon, het smalle bed, mijn lichaam'

2009-07-02T13:53:00.005+02:00

Gisteren in Castricum de presentatie bijgewoond van de bundel ‘De zon, het smalle bed, mijn lichaam’ van dichter Jabik Veenbaas. Uitgegeven door de Contrabas. Chrétien zeulde met twee tassen vol boeken die juist die ochtend waren aangekomen van trein naar trein, maar gaf geen krimp. Hij is er al aan gewend, aan het feit dat uitgevers sjouwen. Net als beeldend kunstenaars, die sjouwen ook wat af.

Het werd een zeer zomerse avond waarop we met Jabik, vrouw en vrienden, met de eveneens in Castricum wonende dichteres Elly de Waard, en met de dichters die tijdens de presentatie zouden voordragen, lichtelijk verhit buiten konden eten.
De presentatie zelf vond plaats in boekhandel Laan. Met voordrachten van Tsjead Bruinja, Elly de Waard, Rob Schouten en Jabik zelf.
Ik ga vanavond lezen.

Absurd

2009-06-23T12:10:00.007+02:00

Ik loop op het station, achter twee mannen in pak. Grijze broek, blauwe blazer. De ene man is middelgroot, de andere is lang en heeft rood krullend haar. Plotseling worden zij toegeschreeuwd door een passant. ‘Ze verkopen hier verdomme alleen maar kutbloemkolen!’ De rode man kijkt verbaasd op. ‘K..bloemkolen’, schreeuwt de passant nog een keer, en hij kijkt niet alleen kwaad maar ook heel erg geraakt.
’s Middags, in Hilversum, ga ik door de Geuzenstraat. Een jongen belt aan bij een huis met een donkerrode deur. Een oudere man doet open. De twee praten even, dan gaat de deur weer dicht. Maar de jongen blijft staan, met zijn neus bovenop de donkerrood gelakte deur. Hij verroert zich niet. Ik heb een paar keer achterom gekeken. Toen ik de hoek omsloeg, stond de jongen er nog steeds, zijn blik strak maar ook een beetje verbijsterd op de deur gericht.

Absurd dacht ik, vanochtend die bloemkolen en nu dit. Daarna schoot mij die ene vrouw te binnen. Ze woonde ergens in de buurt van mijn atelier. Dat ze mesjoche was, had ik aanvankelijk niet in de gaten. Op een dag passeerde ze mij op haar fiets, ze fixeerde me. Daarna gilde ze dat ik nooit, maar dan ook nooit meer bij haar op zolder mocht komen. Ze riep het heel hard. Keihard. Ik voelde me bijna schuldig, zonder dat ik ooit bij haar op zolder was geweest. Ze leek wel op de buurvrouw van een vroegere vriendin uit Gouda. Dat was een dwaze vrouw. Groot, met dik wijd uitstaand haar. Op een dag klom deze zottin over het muurtje dat de twee achtertuinen scheidde. Ze stroopte haar mouwen op, ging wijdbeens in een perkje staan en riep heel hard: wie wil er vechten met de berin?

Het musje

2009-06-16T14:26:00.008+02:00

Vanochtend regende het, zo nu en dan goot het zelfs. Toen ik naar buiten keek, boog de rozenstruik zich nat en zwaar over de inmiddels uitbundig bloeiende hortensia heen. Vlak voor de openslaande deuren had zich op een paar ingeklonken stoeptegels een waterplas gevormd.
Enkele uren later hield het op met hozen. Ik dronk een kop koffie en staarde gedachteloos naar buiten. De stoep was droog en had inmiddels zijn eigen kleur, een blauwig grijs, weergekregen. Aan de bladeren van de planten hingen nog wat druppels, een paar doorgeschoten violen klommen bijna uit hun pot. Toen zag ik opeens dat dode vogeltje liggen. Zomaar. Het lag vlak voor de deur. Een grijs musje, met zijn pootjes omhoog, het bortskastje weerloos en onbeschermd naar voren gestoken. Ik kon me haast niet voorstellen dat het niet meer leefde, dat dat kleine hartje niet meer bonkte, dat ik het zomaar op kon tillen en dat het niets zou wegen.
We hebben het beestje begraven, achterin de tuin.

Martha, die thuis was want een beetje ziek, vond het ‘gemeen’ dat een vogel zomaar tegen een ruit kon knallen. Gemeen omdat ons mensen dat niet overkomt. Maar wij kunnen onder een bus terecht komen, zei ik haar in mineur. Of kanker krijgen, en dan weten dat je dood gaat. Dat is ook niet leuk. Dat hebben de vogels weer niet.
Ik vond het zelf ook een wat onhandige manier om iemand te troosten. Daarnaast werd ik er zelf evenmin erg vrolijk van.

Jury

2009-06-15T11:44:00.007+02:00

Ik zat in de jury van het cinema- en literatuurfestival ‘Utrecht over Utrecht’, dat afgelopen zondag voor de derde keer plaatsvond in het Louis Hartlooper Complex. Een erg leuke ervaring, ook omdat ieder jurylid niet alleen zijn of haar eigen vakgebied beoordeelde, maar tegelijkertijd vrolijk meesprak over dat van de anderen. Al hield ieder op eigen terrein natuurlijk wel overwicht. De anderen, dat waren in mijn geval (alfabetisch): dichter Krijn Peter Hesselink, filmmaker Ben van Lieshout en fotografe Ank Zwolle. Deze constructie van alles bekijken en lezen leverde een hoop voorbereidend werk op, maar zorgde gisteren ook voor behoorlijk wat gespreksstof. We hebben uren gepraat, onder voorzitterschap van de sympathieke burgemeester van Zeist, Koos Janssen. En die uren vlogen om.

’s Middags en ‘s avonds nog tijd gevonden om in de zalen te kijken naar enkele live voordrachten en commentaren op fotoreeksen en films.
Vervolgens zijn er een paar mooie winnaars uit de bus gekomen, ook mensen die helemaal niet verwachtten dat ze zouden winnen. Zo zat er eentje rustig in een café een eindje verderop achter een pilsje, bereidde een ander zich voor op een reis naar Oezbekistan en een derde winnaar liep, zoals haar moeder dat op het podium vertelde, als een soort eskimo rond op het Oerolfestival.

Tenslotte nog één biertje gedronken en afscheid genomen van de medejuryleden. Dat is een beetje raar. Dat bewerkstelligt een gevoel dat je ook wel eens na een lange treinreis hebt. Je zit de hele dag met een groepje mensen in een coupé, en je praat, eet en drinkt met elkaar. Of niet, soms kijk je elkaar alleen maar aan. Maar aan het einde van de rit, dan stap je allemaal uit. Heel gek, dan is er opeens iets verbroken. Tja. Eigenaardig, zo’n intensief jurylidmaatschap.

Prenten van Holland

2009-06-04T13:15:00.005+02:00

Jaren geleden leende iemand mij het boekje ‘Over Holland’ van de Tsjech Karel Capek. Ik vond het een enorm vermakelijk geschrift maar kon het zelf niet meer bemachtigen. Uitverkocht.
Onlangs is het boekje (uit 1932) opnieuw verschenen onder de titel ‘Prenten van Holland’ bij uitgeverij Voetnoot.

Capek noteert hierin amusante observaties over Holland waarvan je als lezer soms denkt: 'verrek, zo kan je het ook zien'. Deze bijvoorbeeld:
‘In Engeland verbaasde ik me erover hoe de mensen daar hun huis barricaderen: een verschansing tegen de straat; met tralies, een tuintje en daarbij nog een klimopgordijn.
In Nederland heb ik me nog meer verbaasd, want de mensen daar verbinden hun huis met de straat: voor de ramen een tuintje dat door niets wordt omheind, en die brede, blinkend gelapte ramen niet afgeschermd, zodat iedere voorbijganger de welvaart en het voorbeeldige leven kan zien van het gezin onder de huiskamerlamp. Een Nederlandse straat is eigenlijk een interieur; de straat is alleen maar een gemeenschappelijke gang die je met je buren hebt; daarom is ook die zo proper en netjes.
In Nederland worden geen huizen gebouwd maar straten; huizen zijn al een soort private inrichting van de straat. Het zijn grote kasten en kleine kastjes bestemd voor menselijke bewoning; ook die worden afgestoft, net als bij het deftige meubilair.’

En deze opmerking vind ik, als dochter van een voormalig aardewerkfabrikant gespecialiseerd in Delfts blauw, natuurlijk ook erg leuk:
‘Behalve het echte Holland heb je nog het zogeheten Oud Holland; maar u mag die twee niet door elkaar halen: het echte Holland is namelijk grotendeels oud; maar Oud Holland is grotendeels onecht.’

den Ouden

2009-06-01T22:04:00.009+02:00

Vandaag in Den Bosch geweest en de tentoonstelling 'Met eigen ogen / Zelfportretten in de Nederlandse moderne kunst'gezien. Tentoongesteld door het Noordbrabants Museum. Het viel me een heel klein beetje tegen. Ik had méér werken verwacht. Alhoewel er toch behoorlijk wat hing. Alleen al van Philip Akkerman 136 kleine werken. Niettemin de indruk dat er veel ontbrak.
Maar dat ene blauwe zelfportret van Willen den Ouden maakte alles goed. Die schittering van de zon. Dat tevéél aan schittering. Dat dunne witte haar. Sowieso: deze fluïde gestalte. Ach, kijk zelf maar.

Bezoek uit Praag

2009-05-21T14:00:00.008+02:00

We hadden bezoek uit Praag. Zelfs een beetje onverwacht. Ik had in januari wel een brief ontvangen met ‘eventueel’ en ‘misschien’ ergens in mei. Maar maandagochtend was het zover. Toen stond vriend en beeldend kunstenaar Jiri Bouda bij ons aan de deur, met zijn fiets in de hand. Werkelijk, hij is helemaal uit Praag komen fietsen. Op 1 mei is hij vertrokken. Onderweg is hij ook nog eens 75 jaar geworden.

Zijn bezoek had een grote impact op mij. Ik heb hem, en zijn inmiddels overleden vrouw Jana, zevenentwintig jaar geleden voor het eerst in Praag ontmoet. Sindsdien hebben we contact gehouden, nu eens met kleine, dan weer met iets grotere tussenpozen. In zijn land is Bouda zeer bekend en zeer geliefd. Als kunstenaar, als illustrator. Hij is een aimabele man, minzaam en zelfstandig.
Gedurende deze dagen trok hij zijn eigen plan. ’s Avonds aten we gezamenlijk, dronken we ettelijke glazen wijn, en bespraken we de dag. Ik nodigde zelfs mijn bevriende leraar Tsjechisch nog uit. Deze wilde dolgraag een paar van zijn door Bouda geïllustreerde jeugdboeken laten signeren. Boeken over treinen en stations natuurlijk; zij vormen Bouda's 'dramatis personae'.
Zo geschiedde. Terwijl ondertussen de zon verdween en zacht de avond viel, terwijl het buiten warm was en de vogels zongen, de blauwe regen geurde, terwijl bij ons aan de keukentafel onder Tsjechische klanken de geschiedenis zich heel even samenbalde.

En nu is hij alweer weg. Gisterochtend fietste Jiri langs de Rijksmunt (bij ons achter) richting Oudewater. Hij zou slapen in Den Haag.
Daarna zal hij België bezoeken. De kust, het Paul Delvauxmuseum. Dan zal hij nóg verder fietsen, naar Normandië. Uiteindelijk zal hij zijn lange, lange reis besluiten in Parijs .

Wachten

2009-05-08T11:27:00.013+02:00

‘Dat het normale leven zich mag hervatten’, zo eindigde mijn vorige blog.
Maar zo snel gaat dat ook weer niet. Het boek is uit en ligt in de winkel. De eerste lezers, kennissen en vrienden, mailen of vertellen mij hun reactie. En ik ondertussen, wacht ergens op. Op wat? Dat weet ik zelf eigenlijk niet. Ik weet alleen dat het heel vermoeiend is, en dat ik er vanaf wil. Ik herken dit gevoel nog wel uit de eerste weken na ‘De neef van Delvaux’. Het ging vanzelf over, maar dat had wel zijn tijd nodig.

Een boek schrijven is een gestaag proces. Je werkt er een jaar, je werkt er twee jaar aan. Nu eens gaat het vlot, dan hapert het weer. Je vindt een structuur, verwerpt deze, en vindt een nieuwe. Je ordent, je herschrijft. Je verandert andermaal de structuur. Je schaaft, en je schaaft nog eens. En nog eens. Je leest het geheel van achteren naar voren, je kent de meeste passages uit je hoofd. Je stuurt het manuscript naar de uitgever. Opnieuw wordt erover gesproken, er komen lezers bij, een redacteur, een vormgever, een typograaf. Het boek gaat naar de drukker, het krijgt een gezicht, het krijgt volume. Het boek krijgt kop en kont. Dan volgt er een presentatie en de spanning stijgt. Daarna is het klaar. Nu moet het boek het zelf gaan doen.
Jij zit echter alweer in de startblokken, je wilt hier nog ergens aan trekken, daar nog ergens tegen duwen. Het zijn slechts schijnbewegingen. Je kan niks meer doen dan achterover leunen en wachten. Je wordt zelfs gedwongen tot een behoorlijke mate van passiviteit. En laat je daar nou net een enorme hekel aan hebben.

Presentatie

2009-04-27T17:09:00.008+02:00

Foto: vooraf in de galerie

De kop is eraf, de presentatie zit erop, het boek ligt in de winkel.
Het was een fijne presentatie. Met de uitgeverij, de gasten en de boeken in de mooie, lichte ruimte van galerie Clement.
Na afloop prettig nagetafeld, met een man of tien. Dan valt goddank meteen ook alle spanning weg. We hebben flink wat weg getoast. Het ‘normale’ leven mag zich nu wel weer hervatten...
www.cossee.com

Maastricht

2009-04-06T12:47:00.010+02:00

Afgelopen weekend was ik met Chrétien in Maastricht. We vierden er zijn verjaardag (schitterend weer, terrassen, café’s, terassen) en we woonden er de presentatie bij van de nieuwe (en mooie) dichtbundel van Frans Budé: ‘Bestendig verblijf' (uitgeverij Meulenhoff). Samen met de bundel verscheen een door de Contrabas uitgegeven boekje ‘Dat niets meer voorbijgaat / Over het werk van Frans Budé’, geschreven door Morriën-biograaf Rob Molin. Een geslaagde presentatie en een bijzonder gezellige nazit in een restaurant in het hart van het hart van Maastricht.

De dag ervoor bezochten Chrétien en ik de Basiliek van Onze Lieve Vrouw ‘Sterre der Zee’, waar Chrétien maar liefst vijf kaarsen aanstak. Het was vrij druk in de kapel, er waren bijna geen kaarsenhouders meer, het was er warm. Ik heb geen kaarsen aangestoken, het ritueel is mij van huis uit vreemd. Chrétien was er druk mee in de weer. Vijf kaarsen had hij dus. Een paar voor zijn grootouders, denk ik, en ik vermoed een exemplaar voor mijn vader. Andere mensen stonden heel stil, een enkeling huilde. Als niet-katholiek, nog niet eens als ex-katholiek, voelde ik mij er niks op mijn plaats. Alsof het mij niets aanging en ik maar beter even buiten kon wachten.
Toch ben ik ooit gedoopt. In de Sint-Janskerk te Gouda nog wel. Nederlands Hervormd. Mijn ouders maakten er geen werk van. Ik geloof niet dat mijn vader geloofde. Zíjn vader geloofde ook al niet, die was een socialistische atheïst. Of zoals mijn oom mij vorig jaar nog vertelde: als de Partij Van De Arbeid niet had bestaan, dan had jouw grootvader hem opgericht. Zelf is mijn oom al zestig jaar lid van de Partij. Hij heeft zelfs een lintje. Maar ook daar geloofde mijn vader niet in.

Campagne

2009-03-23T13:19:00.015+01:00

Stichting Sire voert campagne tegen (onbewust) asociaal gedrag. Zoals daar is: luid mobiel bellen in een trein. Spugen op de grond. Voordringen, opzij duwen. Al telefonerend in een winkel de verkoper slechts met je hand laten weten wat je hebben wilt. En ik vind zo’n campagne eigenlijk wel goed.

Een aantal dagen geleden bevond ik me om acht uur in de ochtend bij de bakker. Voor me stond een vrouw die een taart op wilde halen. Een verjaardagstaart. Maar de taart was er nog niet. Hij kon ieder moment komen. De verkoopster vond het ook vervelend. De vrouw zette een luide stem op en pakte haar mobiel. In plaats van haar ongenoegen te uiten tegen het winkelpersoneel, gilde ze verontwaardigd in haar telefoon dat die taart er nog niet was, dat hij er allang had moeten wezen, en inderdaad, inderdáád, dat haar dat ook beloofd was. De verkoopsters keken op, maar konden niet meepraten. Ja beláchelijk, fulmineerde de vrouw in haar mobiel. De winkel stond inmiddels vol klanten. Stilletjes hielp de verkoopster een volgende klant, een andere verkoopster bood de gillende vrouw aan om alvast te betalen. Zodat wanneer het busje met de taart zou komen, zij meteen kon vertrekken. Met de telefoon aan haar oor, nog altijd flink verontwaardigd, mij ook nog eens opzij duwend, schoof de vrouw haar pasje door het pinapparaat. Snuivend drukte ze haar code in.

Op dat moment kwam de bakker binnenstormen. En nog voordat de vrouw betaald had, stond de taart al op de toonbank. In een witte doos, met een roze strik erom. De vrouw keurde de verkoopsters, die zich kranig en beleefd hadden gehouden, geen blik meer waardig. Zij stoof de winkel uit.
Daarna keerden de verkoopsters zich van ons klanten af. Zij bogen zich naar elkaar over. De bakker kwam er ook nog even bij, plus het meisje dat de oven vulde. Een kwaad gefluister steeg nu uit het bescheiden kringetje omhoog. Daar, in een hoekje van de winkel, werd een kleine karaktermoord gepleegd.

Weekagenda

2009-03-14T14:42:00.013+01:00

Schrijven. Dochter jarig. Kinderfeestje, met ballonnen, koekhappen en stoelendans. Lezen. Boekenbal. Met voordrachten en héél veel schrijvers. Verder lezen. Tandarts. De belasting wacht. Atelierbezoek. Prent verkocht. Noodkroon eruit. Nieuwe prenten drukken. Schrijven, overlezen, verder schrijven. De belasting: ik start mijn Excell-programma. Op mijn atelier, tot mijn grote schrik: papiervisjes! Nogmaals tandarts. Verder schrijven. Bonnen, facturen, spaartegoeden verzamelen. Veel leuker schijnen ze het niet te kunnen maken. Papiervisjes verjagen (ksst!). Rustig verder lezen ( Hooijer en de nieuwste Genazino). Nog drie kleuren drukken. Galeriebezoek.

Maar vanavond, vanavond (een hoop mensen haten het, ik niet) : gourmetten aan de keukentafel en flink wat rode wijn. Waarom? Omdat ik er zin in heb. Omdat het voorjaar vandaag nóg niet is aangebroken. Omdat ik mij zorgen over die rotvisjes maak (ksst!), en een mens op zijn tijd achterover wil hangen en niets dan wazig in wat pannetjes wil staren.

Website

2009-02-09T11:11:00.009+01:00

De afgelopen week heeft mijn website haar vaste vorm gekregen. Zij is breder geworden en er zijn wat structurele veranderingen doorgevoerd. Daarnaast is er een lightbox toegevoegd voor mijn beeldende werk. Dat is een lang gekoesterde wens. De afbeeldingen kunnen nu groter worden geopend, maar ook in een rustiger omgeving. Tenslotte heb ik een webwinkel geopend. In deze winkel verkoop ik on line een aantal prenten die ik met enige regelmaat ververs.
Bovendien lopen alle besturingssystemen nu als een trein. Voor de lezer annex kijker niet zo relevant maar voor mij, met in het verleden een volledig vastgelopen systeem, toch een hele opluchting.

Schaatsen

2009-01-11T19:32:00.007+01:00

Ook wij hebben geschaatst de afgelopen dagen. En wel zowat in onze achtertuin: bij de Rijksmunt over het Kanaal. Over precies dát stuk dat loopt van de brug bij de Munt tot aan de eerstvolgende sluis. Langs de woonboten hebben we gekrast, en het ging steeds beter. Ik had zo’n twaalf jaar niet geschaatst.

De maan komt op rond een uur of twee, om in de loop van de middag steeds voller en helderder te worden. De lucht achter de berijpte bomen kleurt roze. Het dak van de Rijksmunt krijgt een verblindend gouden gloed. Kleine en grote jongens houden met brede sneeuwschuivers de banen schoon. In het midden ontstaat een kinderbaan. De kleintjes zijn druk in de weer met sleeën, stoelen en houten doorlopers.
Na een dag of wat verschijnen er koek en zopie kramen langs de kant. Jongeren met klompen waaronder schaatsijzers stoken op petroleum een vuur en maken glühwein. Normaal niet vies van een borrel, durf ik er op het ijs niet aan te beginnen.

Wanneer het bijna donker is, is de baan op zijn mooist. Dan is het niet druk. Dan schaats je rechtstreeks naar de stoplichten voor de sluis, twee rode lampen die door een donkere mist heen prikken. De fietsers op de hoger gelegen wal lijken silhouetten geknipt uit zwart papier. Je gaat steeds slechter zien (zonder bril al helemaal), maar steeds beter horen. Kras,kras, kras klinkt het heel droog onder je voeten en om je heen. En ZOEF zoef zoef sterven de geluiden weg (want laat ik eerlijk zijn: door veel schaatsers word ik ingehaald). De wetenschap dat het straks misschien gaat dooien, dat het wel jaren kan duren voordat er weer geschaatst kan worden, maakt het moment nog meer bijzonder. De kinderen hebben felrode wangen, heldere ogen en komen vertellen hoe het moet, beelden zich in volleerde schaatsers te zijn.
Het is fantastisch.

Nieuwjaarswens

2008-12-25T15:59:00.013+01:00

En een goed, gezond, gelukkig nieuw jaar gewenst.

Het kerstverhaal staat elders op deze site. Zie onder 'schrijven' de rubriek 'fragmenten' en vervolgens 'kerstverhaal'.

Lezen, en een beetje schrijven

2008-12-19T13:41:00.011+01:00

Mijn Hamsunwens van 28 november wordt vervuld. In de aanbiedingscatalogus van uitgeverij de Geus zag ik dat de roman ‘Mysteriën’ van Knut Hamsun opnieuw wordt uitgegeven. Geweldig. Een mooi omslag ook, met daarop een schilderij van Edvard Munch. Het boek verschijnt in maart, dus nog even wachten. En dan direct kopen. Een aanrader!

In de kranten en tijdschriften verschijnen om deze tijd van het jaar de bekende lijstjes met de beste boeken van 2008. Nu heb ik de meeste van de boeken die dit jaar uitkwamen natuurlijk niet gelezen, maar van wat ik las, vond ik ‘Vreemd land’ van Jhumpa Lahiri een absoluut hoogtepunt. Geweldig mooi proza, zij schrijft bijna als een ‘klassieke Russin’. Maar dan met verhalen die zich afspelen in de Verenigde Staten en het India van nu.

Op dit moment herlees ik ' De Strudlhoftrappen' van Heimito van Doderer, ik deed dit drie jaar geleden ook maar dan in het Duits. Nu is het in het Nederlands vertaald door Nelleke van Maaren. Je moet je werkelijk concentreren op deze vuistdikke roman met tal van personages en geen werkelijke hoofdlijn, met de stad Wenen als decor, en de Strudlhoftrappen als de plek waar de genius loci huist. Von Doderer excelleert met een tot in de finesses beschreven atmosfeer van stad, land, plek, interieur, persoon, voorwerp, enzovoort. Zijn beelden roepen bij jou als lezer nieuwe beelden op, en dit proces gaat onafgebroken door. Verbluffend mooi en knap gestructureerd associatief proza. Al lezend viel mij nog eens op hoe vaak er toch ‘realistisch’ wordt geschreven en hoe ‘braaf’ dat soms is. Hoe het anders kan.
Naast 'De Strudlhoftrappen' blader ik door 'Heer en meester' van Jaap Scholten en het handboek ‘Literaire cultuur’, van Barend van Heusden. In het laatste boek wordt literatuur als gedrag verklaard. Dit draait het passieve lezen om naar een activiteit. Zo’n ‘simpele’ draai kan, theoretisch gezien, tot volstrekt andere en verrassende inzichten leiden. Spannend.

Tussentijds (de dagen versnipperen op de een of andere manier enorm) werk ik aan kerstverhaal. Beter gezegd, ik corrigeer een verhaal dat ik vorig jaar heb geschreven. Wanneer het kerstmis is, zet ik het op mijn site.

Souvenir

2008-12-04T11:34:00.003+01:00

Verschijningsdatum april 2009
Gebonden / ca 176 blz.
Uitgeverij Cossee

De Hamsun-toren

2008-11-28T23:45:00.015+01:00

In 2009 is het 150 jaar geleden dat de schrijver Knut Hamsun werd geboren, reden voor een jubileumjaar, vond men in Noorwegen.
De tijd lijkt er in ieder geval rijp voor, aldus Aldo Keel in de Neue Zürcher Zeitung. De Noorse schrijver met de nationaal-socialistische sympathiëen was lange tijd omstreden. Na de oorlog werd hij als een verrader beschouwd. Als collaborateur verscheen hij voor het gerecht. Hamsun stierf in bittere armoede. Slechts vijf mensen begeleidden zijn kist.

Het letterlijke en figuurlijke hoogtepunt van de festiviteiten in Noorwegen vormt de inwijding van een 23 meter hoge en zes verdiepingen tellende Hamsun-toren. Zij staat in Hamaroy, de plaats waar de schrijver is opgegroeid (zie fotomontage), en fungeert als kenniscentrum voor zowel experts als toeristen. De toren is een ontwerp van de Amerikaanse architect Steven Holl, die de bouw voorstelt als een slagveld van onzichtbare krachten. Gelijk de romans van Hamsun.
Uiteraard was er oppositie. Het zou geldverspilling zijn; een monument in een slecht toegankelijke streek. Het mocht niet baten. Toen de eerste steen werd gelegd, kwam de architect opdagen in een kanariegeel kostuum. Eenzelfde kostuum als de controversiële maar o zo innemende Johannes Nagel droeg in Hamsuns roman ‘Mysteriën’.

Verder wordt er een Hamsun-munt geslagen, verschijnen er postzegels met Hamsun-motieven, en wordt er in Oslo zelfs een plein naar hem genoemd, daar waar nu de opera staat en straks het nieuwe Munchmuseum verrijst.
Het is zijn wérk dat we eren, berichtte deze week de Noorse Aftenposten.

Dat werk is magnifiek, ik houd zeer van zijn boeken. Ik las het gros in het Duits en hoop dat het jubileumjaar zal leiden tot meer Nederlandse vertalingen of hertalingen van deze voormalige Nobelprijswinnaar.
Old King Cnut, zoals hij destijds door James Joyce ook wel werd genoemd.

Eigenlijk met niets

2008-11-26T14:44:00.017+01:00

De laatste maanden heb ik aan een nieuw boek gewerkt. Twaalf weken heb ik doorgeschreven, het ging hartstikke vlug, meer dan veertigduizend voorlopige woorden, daarna moest ik pas op de plaats maken en een beetje afstand nemen. Dus tijd voor rommelwerk, voor al datgene wat zo tussendoor blijft liggen.

Ligt dat nu aan mij, of komt er steeds meer bij? Rekeningen die niet kloppen en waarvoor je dan weer eindeloos moet bellen. Artikelen die geruild dienen te worden. Stemmen voor het waterschap, dus je tijdelijk verdiepen in het waterschap. Een website die om nog meer aanpassingen vraagt, daarom nadenken over structuur en informatie. Ondertussen vaart Sinterklaas op zijn dooie gemak met zijn stoomboot binnen. Liggen de warenhuizen al vol met kerstartikelen. Moet ik mijn belasting bijhouden. En word ik tussendoor ook nog eens zevenenveertig jaar. Dit jaar heb ik het gevierd.

Daarnaast voortdurend op zoek naar dingen die ik kwijt ben, dat laatste houdt sowieso nooit op. Nu ben ik al maanden mijn horloge kwijt. Mijn horloge dat ik, toen de batterij leeg was, zó goed opborg dat ik niet eens meer weet wáár.
Het is curieus wanneer je je bedenkt hoe druk je het kan hebben met niks, met gruis, met kruimels. Het staat los van gevoelens van stress. Ik handel alles schouderophalend en punt voor punt af. Het moet toch gebeuren. Maar ik verbáás me erover. Dat is alles.

Het vuurkorfje

2008-10-19T18:13:00.026+02:00

Deze week hadden wij voor het eerst van ons leven een tuinman over de vloer. Een hovenier zoals dat al jaren heet. Maar het woord tuinman vind ik gezelliger. Het is ouderwets en minder chique. Dat zegt uiteraard meer over mij dan over de hovenier, een man die tenslotte ook jacuzzi’s verzorgt. Overigens weet ik pas sinds enkele weken wat een jacuzzi is. In mijn onwetendheid associeerde ik dit woord vooral met courgettes, en sanseveria’s.

Maar de tuinman dus. Om acht uur ’s ochtends stond hij met zijn hulpje voor de deur. Samen hebben ze de rest van de dag werkelijk keihard gewerkt. Bijna alle planten zijn uitgegraven. De grond is omgewoeld, gespit en bemest. Daarbij is de tuinman godzijgedankt niet op het gebeente van Sjaantje gestoten, onze poes die stierf in het voorjaar van 2001.

De wilde wingerd is op ons verzoek verwijderd, alleen de blauwe regen is tegen de schutting blijven staan. Aan haar voet heeft de tuinman wat varens geplaatst. Het geheel ziet er nu rank en lieflijk uit. Ook de hortensia’s zijn bijeen gezet, met drie volwassen struiken is dat op dit moment een woud van oudroze bloemen.
Voorts heeft de tuinman een extra pad van donkerrode klinkers aangelegd. Dat is heel vernuftig gedaan, met een flauwe bocht, zodat ons tuintje veel breder lijkt. Tenslotte zijn de overige planten herschikt, gesnoeid en opgebonden en konden wij de tuinman wel omhelzen omdat hij onze tuin optisch met minstens de helft heeft vergroot. Bovendien vond hij het zelf ook ‘een lollig tuintje’.

Daarna kon ik er niet meer omheen, we moesten en zouden een vuurkorf. Ook deze tuinaccessoire was mij nauwelijks bekend, maar de kinderen kenden het wel. Ik ben met Martha naar de Gamma gegaan. Daar kochten we een vuurkorf, en een baal met hout. Het hout bonden we op een kofferwagen, de vuurkorf droeg ik zelf.
Natuurlijk is onze eerste fik gisteravond hopeloos mislukt. Het rookte vooral.
Maar we geven het niet op en hebben op het internet al een scoutpagina met tips gevonden. Tegen de tijd dat het Halloween is, zal hij branden, gloeien en loeien. In onze nieuwe tuin, compleet met halfrond klinkerpad.

Over monsieur Jacques, Tongebreek en lemmingen

2008-10-13T13:16:00.016+02:00

Leest en verrijkt uw geest; interieur van boekhandel van Gennep, Rotterdam

Afgelopen zaterdag werd in Rotterdam het boekje ‘Het beeld van monsieur Jacques’ gepresenteerd (AFdH uitgevers). Centraal in dit geschrift staat het sympathieke bronzen beeldhouwwerk van de kunstenaar Oswald Wenckebach. Het beeld kent drie varianten: een ervan staat aan de Coolsingel in Rotterdam, een tweede in Heerlen en een derde in Arnhem voor de ingang van het Kröller-Müller.
Vier kunstenaars geven in deze prachtig verzorgde bundel hun visie op dit beeld: Marjoleine de Vos schreef een essay, Chrétien Breukers verzorgde de poëtische kant (zo waren wij dan ook van de partij), de kunstenaar Damiaan Renkens maakte de tekeningen en Manuel Kneepkes schreef een levendige epiloog.
De bijeenkomst vond plaats bij boekhandel van Gennep aan de Oude Binnenweg. Een bijzonder zonnige herfstmiddag en een geweldig fijne boekhandel.

’s Avonds werden in Amsterdam, in Perdu, twee nieuwe dichtbundels gepresenteerd, ‘Tongebreek en Niemendal’ van Chrétien Breukers en ‘De laatste lemming’ van Hans Wap, beide uitgegeven door Ton den Boon van de Weideblik die de avond rustig en vaardig modereerde.
Met voordrachten van Tsead Bruinja, Anne Feddema, Thomas Möhlmann, Jan Oudenaarden, F. Starik, Cornelis van der Wal, Menno Wigman en als klap op de vuurpijl bisschop Bär.

Tien jaar geleden heeft Chrétien de bisschop voor het eerst ontmoet en speciaal voor deze gelegenheid reisde de inmiddels tweeëntachtigjarige geestelijke met zijn auto vanuit het Benedictijner klooster te Chevetogne in de Ardennen naar Amsterdam. Daar speelde de bisschop kundig met begrippen als wereldlijk en geestelijk, schetste de voor hem vreemde omgeving van Perdu maar verzocht zijn publiek hem te nemen zoals hij was. Vervolgens hield hij een werkelijk gloedvol en goed doortimmerd betoog over religieuze poëzie waarin hij, retorisch heel sterk, Chrétien niet zozeer als een religieus poëet afschilderde dan wel als iemand die de religieuze, roomse taal van oorsprong en van binnenuit zeer goed begrijpt en daar op eigen wijze, een nieuw (wereldlijk) leven in blaast. Een leven waarin plaats is voor twijfel, een gemoedsaandoening die ook de bisschop als geen ander kent.
De bisschop ontving een luid en langdurig applaus daar aan de Klovenierburgwal in Amsterdam. Hij boog naar de zaal, hij boog naar Chrétien, hij bedankte zeer hoffelijk Ton den Boon, dronk nog een glas bier met ons en reed tenslotte met de taxi naar zijn hotel.

Grafiek

2008-10-09T20:12:00.007+02:00

Mmmm, misschien is het met grafiek net als met aandelen: wanneer iedereen gaat roepen dat grafiek niets meer waard is, dat het ‘uit’ is, en er worden geen nieuwe, noemenswaardige tentoonstellingen rond grafiek georganiseerd (zoals decennialang Grafiek Nu), ja dan kelderen ook de prenten, in ieder geval worden zij nog slechts mondjesmaat aangekocht of tentoongesteld want wie wil er nu investeren in iets dat op dit moment steeds meer aan waarde verliest?

De gevolgen zijn pijnlijk merkbaar, het is niet anders. Eerst had je de economische crisis van 2002, 2003, waarin de meeste kunstenaars minstens de helft van hun inkomsten verloren. In de loop van de volgende jaren was er een licht stijgende lijn, maar het werd niet meer zoals het was, en voor grafici al helemaal niet. Veel van hen gingen (ook) schilderen.

Ik ben dat niet gaan doen, ik schreef. Er zijn meer kunstenaars die schrijven, meer schrijvende grafici ook, zoals Hans Wap en, hoorde ik gisteren tijdens de uitreiking van de Allianz Grafiekprijs (dat nog wel), deinend op een schip in de buurt van hotel New York, uitkijkend op de Erasmusbrug en de geweldig skyline van Rotterdam, ook Henriette Boerendans heeft een kinderboek gemaakt, dat verschijnt volgend jaar bij Nieuw Amsterdam.

Ik denk niet dat je ‘zomaar’ een overstap maakt van de ene naar de andere discipline. Ik merk wel, bij mezelf, dat de bereidheid om veel tijd te investeren in een andere discipline, steeds groter wordt. De eerste drie maanden van dit jaar heb ik non stop geschreven en mijn boek afgerond. Daarna heb ik vijf maanden minus een kleine vakantie op mijn atelier gewerkt. Begin september ben ik aan een derde boek begonnen, en inmiddels goed op dreef.

Ik zal altijd grafiek blijven maken, en ik houd van het vak. Maar van de vaak slechte omstandigheden en van de soms ook verharde mentaliteit (mensen hoeven zich tegenwoordig zelfs niet een beetje te schamen voor hun eindeloos genetwerk en keiharde ambitie), nee daar word ik niet vrolijk van.

Komrij in Utrecht

2008-09-30T20:24:00.012+02:00

Deze week was Gerrit Komrij de gast van kunsthandelaar Jan Juffermans.
Juffermans verstrekte Komrij de opdracht een gedicht over Utrecht te schrijven bij een litho van Jeroen Hermkens, een van de kunstenaars uit de galerie. Om het bezoek heen werd vervolgens door de SLAU een aantal activiteiten georganiseerd.
Zo vond er afgelopen zondag ter ere van Komrij een lunch plaats in het gebouw van de herensociëteit de Vereniging aan de Mariaplaats, een monumentaal pand dat ik slechts van de buitenkant kende. Omdat ik vorig jaar het Crone stipendium won, ontving ik voor dit gebeuren een uitnodiging.

Tijdens deze rijke lunch, ook rijk aan wijn trouwens, werden er voordrachten gehouden door Ingmar Heytze, Ruben van Gogh en de cineast Jos Stelling. De laatste maakte indruk op mij omdat ik zijn (beeldend) verhaal over een reis door Rusland en zijn bewondering voor Komrij roerend vond.
Het was een samenzijn van juristen, ondernemers, bankiers, notarissen én dichters/kunstenaars, een ontmoeting van twee werelden die in ieder geval tijdens het eten vreedzaam dan wel netwerkend naast elkaar konden bestaan. Chrétien is reeds uitgenodigd als gast op de herenclub, iets wat hem heimelijk veel genoegen verschaft.

De avond erna werden aan het biljart (perzisch kleedje erover) in café van Wegen Gerrit Komrij en Chrétien Breukers als poëziebloemlezers geïnterviewd door Ingmar Heytze. Er was een geïnteresseerd publiek aanwezig en de nazit was bijzonder vrolijk.
Zie voor een volledig en meer inhoudelijk verslag van de activiteiten de contrabas.nl

(Overigens trof ik in Wegen een oud-docent van de academie, ik zat nota bene bijna naast hem maar had hem niet direct herkend. Het was Rien van der Nat, een kunstenaar die ik werkelijk in jaren niet had gezien. Dus een beetje bijgepraat, zoals dat gaat).

School

2008-09-23T16:28:00.007+02:00

Tijdens de eerste en tweede klas, nu groep drie en vier, heb ik op een andere school gezeten dan tijdens de laatste vier klassen. Mijn eerste school heette de Anne Frank en stond in de Rijkestraat te Gouda. Het was een modern gebouw met veel glas en dat laatste was de reden dat mijn vader, die zelf niet gek met scholen was, hem had uitgezocht. Een gebouw dat in zijn optiek niet op een gevangenis of op een kazerne leek.
Maar de school was niet zo goed. We snoepten veel (wanneer de hoogblonde juffrouw jarig was, ging er een plastic tas vol toffees, drop en zuurtjes rond net zolang totdat hij leeg was) en bovendien kregen wij vrij wanneer de juffrouw bij haar schoonmoeder de ramen moest lappen. Dat schoot niet op, vond vooral mijn moeder. En ik werd naar de Burgvlietschool gestuurd, een veel strengere school met een begrensd plein waar je in de pauze niet af mocht, waar de hoofdonderwijzer een enorm spektakel maakte wanneer je zoetigheid uitdeelde (overigens was hij een gevoelige en aardige man) en waar veel meer discipline heerste. De school was het terrein van de juffen, de meesters en de leerlingen. Ik geloof niet dat dat slecht was.

Af en toe verbaas ik mij erover hoe het nu op scholen gaat. Kinderen worden tot in groep 5 (!!!) door hun ouders de klas in gebracht. Tot aan hun tafeltje. In de kleuterklassen mogen ouders nog wat blijven, iedere dinsdag zelfs een half uur. Ouders hangen leuterend rond, weten alles van andere kinderen en andere ouders en noemen dat participatie. Sommigen maken het speelgoed uit de lagere klassen schoon, anderen vegen het lokaal, slaan geen georganiseerd evenement over, zijn voorleesmoeder of -vader, of luizenmoeder, werken mee aan de festiviteiten rond Pasen, Kerst, en huwelijkspartijen, vergeten geen enkele verjaardag van geen enkele juf, zij zoenen de juffen en meesters zelfs (getverderrie wat klef, denk je dan toch als een normaal zich schamend kind) en nu ja, de lijst is te lang om op te noemen.

En iedere keer vraag ik mij af: is dit voor kinderen nu leuk? Altijd die ouders die in en om de klas heen hangen. Wij hadden destijds op school veel meer een eigen wereld. En ondanks het feit dat de meeste van onze moeders niet werkten, was de bemoeienis, want dat is het, ook al noem je het participatie, veel kleiner.

Stel je voor, er zit een leuke achtjarige jongen in je klas. En je moeder weet je precies te vertellen, waar hij woont, en wie zijn ouders zijn en wat ze doen en o ja, dat hij ook nog een zusje heeft in groep twee, bij juf Marijke of juf José. Daar gaat je zojuist verworven minizelfstandigheid.
Ik ben er niet weg van en houd mij bewust op afstand. Van mij mogen kinderen hun eigen wereld hebben. Ook op school. Vooral op school.

Orde in de chaos

2008-08-12T15:47:00.004+02:00

Weer terug van een inmiddels vrijwel jaarlijks weekje Oostende.
Bovenstaande foto toont de curieuze etalage aan de Groenmarkt, zoals beschreven door Charlotte Mutsaers in 'Koetsier herfst'. Een boek dat ik al voor de vakantie met enorm veel plezier heb gelezen.
De indrukwekkende verzameling zeevondsten in de vitrine is overigens niet te koop, enkel te kijk.

Eenmaal thuis ben ik direct druk doende met mijn website die vanaf vandaag draait met behulp van het programma 'Adobe Contribute'. Ik ben het nog allemaal aan het bekijken, maar ik weet nu al: het is een enorme vooruitgang in vergelijking met het knip en plakwerk van mijn vorig CMS systeem. Dat zo ongeveer de gestructureerde chaos van bovenstaande foto bezat.

Landschap, nogmaals

2008-07-21T22:04:00.004+02:00

En nog steeds ben ik bezig met 'het landschap'.
Bovenstaande prent heb ik gemaakt naar aanleiding van een dia die mijn vader tijdens een vakantie in Duitsland, in Wintersbergen, heeft genomen. Dat zal nu zo'n achtendertig jaar geleden zijn. In zekere zin is het dus een landschap dat als zodanig niet meer bestaat. Het sneeuwde.

Een Zwitsers legioen

2008-07-10T13:59:00.012+02:00

Nu weet ik het. Nu weet ik waarom mijn ‘oudvader’ (zo noem je de vader van je betovergrootvader) vanuit Zwitserland naar Nederland is gekomen. Hij was een huursoldaat.

Onlangs kreeg ik zijn volledige naam toegespeeld, Johan Friedrich Signer, en de datum van zijn tweede huwelijk. Met deze gegevens vond ik via het Meertensinstituut een artikel in ‘Tidinge van Die Goude’ waarin hij met naam en huwelijksdatum wordt genoemd. Ook dit artikel kon ik achterhalen. En zo las ik een mij onbekend verhaal over een Zwitsers huurlegioen in Gouda (dat tegelijkertijd de verklaring vormt voor de herkomst van een aantal Zwitserse familienamen in deze stad).

Na de val van Napoleon, in 1815 worden Nederland en België samengevoegd tot de Verenigde Nederlanden. De nieuwe koning, Willem I, bouwt een sterk leger op om met name Frankrijk buiten de deur te houden. Hij zoekt daarvoor versterking in de Zwitserse kantons. Zwitserse militairen gelden in deze tijd als uiterst vakkundig, zij worden als elitetroepen beschouwd.
De eerste regimenten worden geronseld in de meer ‘ondernemende’ protestantse kantons. Het vierde regiment, nummer 32, wordt uit de katholieke kantons gehaald waar het animo om onder een protestante vorst te dienen, niet bijzonder groot is. Dit legioen komt in 1816 naar Nederland en wordt geplaatst in Bergen op Zoom. Het blijkt een problematisch regiment, het regiment waarin mijn oudvader zat.

Allereerst heeft regiment nummer 32 een corrupte commandant: ene Auf der Mauer die zichzelf, nadat hij een kasteeltje in Schwanau heeft gekocht, ‘Louis d‘ Auf der Mauer de Schwanau’ gaat noemen. Hij ronselt niet alleen soldaten maar ook gevluchte criminelen en Italiaanse seizoensarbeiders, en steekt andermans geld in eigen zak.
In 1821 wordt door Willem I aan deze praktijken paal en perk gesteld. Auf der Mauer wordt ontslagen, samen met 1500 van de totaal 2500 soldaten. De resterende compagnieën gaan nu naar Gouda, Gorinchem, Dordrecht, Brielle en Hellevoetsluis. En zo moet de toen nog jeugdige Johan Friedrich Signer in Gouda zijn beland.

De Zwitsers vervullen hun taak nog tot 1 januari 1830. Dan worden de regimenten opgedoekt. Nederland zal voortaan alleen een nationale defensiemacht bezitten. Maar veel Zwitserse soldaten hebben inmiddels een Goudse vriendin of vrouw. Sommigen hebben kinderen. Niet alle soldaten zijn dan ook naar Zwitserland teruggekeerd. Een aantal van hen trouwt en probeert in Nederland een bestaan op te bouwen.
En hier duikt mijn ‘oudvader' in de archieven op. Op 2 november 1842 trouwt de 44-jarige Johan Friedrich Signer, geboren te ‘Urnasch’ in het kanton Appenzell (waar overigens ook de kunstenaar Roman Signer vandaan komt!) met de 54-jarige Goudse Johanna Scholten. Het is zijn tweede huwelijk. Zijn eerste huwelijk is niet geregistreerd. Maar met zijn eerste vrouw (mijn ‘oudmoeder’) Maria van der Maas heeft hij twee kinderen gekregen, Johan (1826) en Johanna (1830). Beide kinderen zijn door hem erkend. Zij zijn dus wel geregistreerd.

Na zijn diensttijd wordt hij wever en daarna, evenals een aantal van zijn medesoldaten, loodwitwerkersknecht, een uitermate ongezond beroep. In dat opzicht is Johan Friedrich Signer nog redelijk oud geworden. Hij sterft in Gouda op 4 februari 1859, op 61-jarige leeftijd. Zijn kinderen, achterkleinkinderen, en daar weer de kinderen van, zijn in Gouda gebleven, sommigen vertrokken naar Amsterdam.

Mijn oma heette Cornelia Signer. Johan Friedrich Signer was de grootvader van mijn oma’s vader. Als je het zo opschrijft, lijkt het niet eens zo ver terug. Alles bij elkaar scheelden mijn oma en deze Johan Friedrich in leeftijd ‘maar’ vijfennegentig jaar.

Genealogie

2008-07-02T18:06:00.007+02:00

Enige tijd terug ontdekte ik een deel van mijn stamboom, die van vaderskant, op het internet. Uiteraard geïnteresseerd, las ik terug tot aan mijn Duitse, 19e eeuwse voorzaten uit Wuppertal. Er moesten ook nog Franse voorzaten zijn, het zit in de naam, en 19e eeuwse Zwitsers, maar dan langs moederskant.

Ik nam contact op met degene die de site beheerde, ik kende haar naam maar ik kende haar niet persoonlijk. Haar grootmoeder was een zus van mijn grootvader. Nog altijd langs vaderskant.

Per omgaande ontving ik een kwartierstaat tot 5 generaties terug, een week later een kwartierstaat langs moederskant en nog later de complete kwartierstaat, langs beide kanten, tot in 1600.

Ondertussen was ik al helemaal ‘om’. Ik had me ingelogd in archieven van plaatsen waar mijn familie tot ruim een eeuw terug nog woonde: Amsterdam, Leiden, Gouda. Ik probeerde mij zelfs in te loggen tot over de grens.

In het Groenehartarchief staan bovendien de grafstenen beschreven. In welke staat zij verkeren, of er al dan niet een schreefloze letter is gebruikt, en of de steen al dan niet ‘eenvoudig’ is.
Zo las ik over de moeder van mijn oma (dan wel de oma van mijn vader), zij heette Maria Binee, dat zij ligt onder een eenvoudige, staande steen. De tekst is in Latijns schrift zonder schreef. Volgt tekst. Ik lees over doodgeboren kinderen. Ik zie, maar dat wist ik al, dat mijn achternaam via de vrouwelijke lijn komt, mijn betovergrootmoeder had een relatie met een (ons onbekende) man die haar (en zijn) twee kinderen nooit heeft erkend. De jongste stierf na 3 weken. De oudste werd de vader van mijn opa. Begin 20ste eeuw.

In het Centraal Bureau voor Genealogie koop ik (online) eenheden waarmee ik advertenties op kan vragen, ik lees de rouwadvertenties van overleden overgrootouders, en over de uitvaarten vanuit mij bekende huizen.

Het werkt heel verslavend, je wilt steeds meer weten, het werkt enorm op de fantasie en nooit heb je het idee dat je naar dorre cijfers kijkt, maar dat je een boek leest, een boek waar jij weliswaar niet in voor komt, maar waarin je toch al een rol speelt. Het is wat je noemt een ‘sensatie’.

En soms stemt het ook droevig.
Na mijn eindexamen aan de academie, kreeg ik van mijn oma (vaderskant) een horlogeklokje aan een ketting. Het was prachtig. Ooit behoorde het mijn oma’s oudste zus toe, die naaister was en niet goed lopen kon. Zij is nooit getrouwd geweest. Het horloge had zij gekocht van haar allereerste verdiende geld.
Ik heb het een paar jaar gehad, en dagelijks gedragen. Totdat ik het verloor. Totdat ik op een dag thuiskwam met de ketting nog om mijn nek, het slotje open. Het klokje weg. Overal gezocht, alles afgebeld, maar nooit meer gevonden. Nu nog, nog steeds, springen niet zozeer de tranen mij in de ogen als ik daaraan denk. Maar krijg ik een vreemd soort buikpijn. Het is het enige van alle dingen die ik ben kwijt geraakt, dat onvervangbaar was. Omdat het betekenis had.

(bovenstaande foto is dan ook een surrogaat)

Dichter in Rotterdam

2008-06-16T10:33:00.004+02:00

Afgelopen zaterdag werd in Rotterdam de bundel 'Objectief verzuipen' gepresenteerd van Hans van Willigenburg (niet te verwarren met de presentator uit Amsterdam) , die als dichter debuteert in de Contrabasreeks. Tevens bijdragen van Lammert Voos en Manuel Kneepkens.

De nieuwe reeks (Hans van Willigenburg, Lammert Voos en Fréderique Leroy) is de eerste serie die door de Contrabas zelf wordt uitgegeven.

Het werd een gemoedelijke presentatie in café DikT van de Centrale Bibliotheek, die eindigde in een maritiem restaurant café aan de Oude Haven.

Landschappelijk

2008-06-10T21:05:00.002+02:00

Eigenaardig toch, hoe een bepaalde streek of stad je beïnvloeden kan. Praag heeft destijds veel indruk op me gemaakt. En nu, sinds ruim een jaar, trek ik naar noorden van Duitsland. Qua landschap verschilt het misschien niet eens zoveel van Nederland. Het noorden van Duitsland is plat, of heel licht glooiend, en daar houd ik van. Hoe verder je kan kijken, hoe beter. De kleuren echter zijn anders. De huizen rood (rode baksteen) het koolzaad (in het voorjaar) helgeel, de akkers mals en bruin, het gras sappig groen. De mensen vind ik vriendelijk, ik vind, wanneer je dit zo in het algemeen kan zeggen, Duitsers sowieso erg vriendelijk. En het noorden van Duitsland is ook cultureel interessant. In Nedersaksen woonde de schrijver Walter Kempowski. Na zijn dood worden er in zijn huis nog altijd lezingen verzorgd, daar trekken nog altijd liefhebbers van zijn boeken heen. Dan is er Worpswede natuurlijk. En Bremen, een prettige stad. Hamburg schijnt op dit moment zelfs hip te zijn. Maar Hamburg ken ik (nog) niet. Nedersaksen is overigens geen rijke staat, het kent een hoge werkloosheid.

Vorige maand las ik het vierde dagboek van Walter Kempowski ‘Somnia’, en ik las Kempowski's biografie door Dirk Hempel. Ik blader door boeken van Paula Modersohn Becker en andere Worpsweder schilders. En ik werk, voor het eerst sinds zestien jaar, aan een serie landschapsprenten. Noordduits. Maar dat moet je natuurlijk niet zo letterlijk zien.
Bovenstaande foto toont mijn laatste werk en nog het meeste waar ik heen wil: niet zozeer naar het noorden van Duitsland (dat ook) maar vooral: naar steeds schraler drukken.

Uitgeverij Cossee

2008-05-17T16:15:00.014+02:00

Vantilt, de uitgeverij waar mijn vorige boek verscheen (De neef van Delvaux), geeft wel essays maar geen proza uit. Voor mijn nieuwe boek heb ik daarom een nieuwe uitgever gezocht.

En gevonden! Cossee gaat mijn manuscript uitbrengen, onlangs kreeg ik hierover bericht.
Hoe en waar en wanneer, dat wordt nog allemaal besproken. Voorlopig ben ik gewoon heel blij.

www.cossee.com

Worpswede

2008-05-04T12:29:00.013+02:00

We zijn een kleine week in Worpswede geweest. Vorig jaar bevonden we ons in de buurt, in Nartum bij de schrijver Walter Kempowski. De streek beviel ons dermate, dat we er nogmaals heentrokken.

We logeerden in 'Haus an Schluh', bij een achterkleindochter van Heinrich en Martha Vogeler. Heinrich Vogeler geldt als een van de bezielende geesten van de kunstenaarskolonie die hier rond 1900 neerstreek. Andere kunstenaars waren onder andere Paula Modersohn Becker en Otto Modersohn, Hans am Ende, Fritz Mackensen, Clara Westhoff en (tijdelijk) Rainer Maria Rilke.
Toen Martha Vogeler haar man in 1920 verliet, betrok zij met haar drie dochters een eigen huis (Haus in Schluh ofwel 'huis in het moeras'), waarnaast zij een weverij en een pension oprichtte.
Sindsdien is het pension in handen van de familie gebleven. We sliepen in kamers met de oorspronkelijke meubels uit 1900, en ontbeten in een kleine zaal onder het schilderij 'Frühling' dat Martha voorstelt tussen berkenbomen in het Teufelsmoor. Boven het ontbijtbuffet hing een schilderij van Paula Modersohn Becker.
Het kleine museum en het archief werden beheerd door een stokoude man die zijn intrek had genomen in een aangrenzende kamer.

De omgeving is er werkelijk schitterend. Het Teufelsmoor, met uitlopers van de rivier de Hamme. Vette, donkerbruine akkers, enorm veel berkenbomen. Rode boerderijen. Knalgele koolzaadvelden. Veel ruimte en schitterende luchten.

Alleen de hoofdweg, de Hembergstrasse waarlangs zich het voormalig huis van Paula en Otto Modersohn bevindt, een paar musea en grote restaurants, is niet aangenaam. Veel dagjesmenden, kneuterig. Dat kan natuurlijk niet anders, Worpswede is een trekpleister, of zoals ik ergens las, 'een werelddorp'. Maar huur een fiets of een auto en maak dat je wegkomt. Richting dorpskern, het oude station en nog veel verder. Het is werkelijk meer dan de moeite waard.

Logistiek

2008-04-15T13:54:00.013+02:00

Ik heb gewikt en gewogen, de afgelopen week. Ga ik in Hilversum blijven, of ga ik een atelier in Utrecht zoeken. Deze vraag overkomt me eens in de zoveel tijd. En altijd besluit ik te blijven. Op zich geen wonder. Ik heb sinds een interne verhuizing in 2003 een bijzonder mooi en groot atelier (130 vierkante meter) met veel licht. Het is relatief niet duur. In het pand huizen nog drie kunstenaars en ook dat is prima. Aan een groot collectief moet ik niet denken.

Natuurlijk heeft mijn atelier ook een paar nadelen. Het is niet optimaal geïsoleerd, na regen is het er soms wat vochtig en het licht is er soms te fel. Zo fel dat het beeldscherm van mijn laptop nauwelijks zichtbaar is. Maar vooral: ik moet erheen reizen. Van deur tot deur drie kwartier.

In wezen valt die reistijd mee. Ik ga pas twijfelen wanneer ik, zoals in de afgelopen maanden, thuis aan het schrijven ben. Later op de middag zou ik dan nog wat aan een prent willen werken. Maar het loont niet om op en neer te reizen voor slechts een uur of twee.
Dus ik heb de afgelopen vijf maanden geen enkele prent gedrukt.

Waarschijnlijk ga ik het volgende besluiten. Ik ga het kantoor in mijn atelier (een aparte, lichte ruimte waar mijn ladekasten staan) grondig opknappen. Ik laat het isoleren en wil eens kijken of ik de schuine glazen dakwand in het kantoor kan verduisteren. Zodat ik daar mijn laptop kan gebruiken, ook als het mooi weer is.

Schrijven op zichzelf is trouwens prima te combineren met beeldend werk. Een paar dagen schrijven, een paar dagen Hilversum. Het gaat meer om die intensieve eindfase van een boek. Daar ligt een logistiek probleem. En daar gaan we wat aan doen.

De rest neem ik maar voor lief. Want alles overwegend: deze lichte en royale ruimte is de (kleine) afstand meer dan waard.

Kleine vreugdekreet

2008-03-25T15:55:00.003+01:00

Mijn manuscript is af. Ik kan het bijna niet geloven. Ik heb de neiging om alle punten en komma’s nog eens te beloeren. Maar dat doe ik niet. Dat heeft geen enkele zin. Ik ga het morgen naar de uitgever sturen. En weet je wat? Ik neem een paar dagen vrij. Dan ga ik lezen. Zomaar wat naar buiten kijken. Schoenen kopen. En ’s middags al neem ik bier of wijn.

Het is fijn om vrij te zijn.

Tram in de sneeuw

2008-03-12T15:16:00.005+01:00

En hier stuitte ik deze week tijdens een van mijn 'surftochten' op. Is het geen prachtig beeld? De fotograaf was een amateur: Charles C. Zoller, geboren in Rochester, New York (1854). De man bezat een goed lopende meubelzaak en legde in zijn vrije tijd het dagelijks leven vast van zijn stad, van zijn buurt.

Toevallig was Zoller in 1907 in Parijs, toen de gebroeders Lumière hun nieuwe kleurenfilm presenteerden, het zogenaamde autochroom. En kijk toch eens. Ik vind dit matte, verlegen kleurgebruik bijna ontroerend. Toegegeven, dat ligt ook aan het onderwerp. Een oude tram in de sneeuw. Die duidelijk iets heeft van 'ik wil niet meer' en 'stap allemaal maar uit'.

Oeuvreboek H.N. Werkman

2008-03-05T11:53:00.011+01:00

Maar dat is mooi!
Het volledige oeuvre van H.N. Werkman verschijnt in een boek. Het boek bevat afbeeldingen en beschrijvingen van meer dan tweeduizend werken, en wordt uitgegeven door NAi-publishers.
In mei wordt het boek gepresenteerd, samen met een tentoonstelling in het van Gogh museum in Amsterdam.
Voor meer informatie, zie de site van Woest en Ledig: www.woestenledig.com

Tekentablet

2008-03-04T12:11:00.008+01:00

Martha op het nieuwe tablet

Enkele weken geleden kocht ik een grafisch tekentablet. Ik had er lang over nagedacht. Wat kan ik ermee. Wat wil ik er mee. Welk tablet is voor mij het meest geschikt. De al te simpele tabletten (zoals Bamboo Fun) vielen af.
Ik kwam tenslotte uit op de Wacom Intuos USB A5.

Ik wil er vooral mee tekenen. Dus ik heb een tablet gekozen met een gevoelig pendrukniveau, zoals dat heet. Dat betekent dat je de lijn van dik naar dun kan laten verlopen, en andersom.

Zo’n tablet is echter niets meer dan een muis. Je hebt daarnaast een goed tekenprogramma nodig. De bijgeleverde software bevatte een schildersprogramma van Corell. Ik was er niet weg van, het zat erg in de hobbyhoek.
Ik ben op zoek gegaan en heb verschillende programma’s gedownload op mijn Mac. PhotoShop had ik al. Van een Duitse site haalde ik Graphic Converter. Ik installeerde Inkscape. En Adobe Illustratot CS 3, gratis voor een maand. Maar dat programma duizelde mij, daar heb je een vuistdik boek bij nodig, een cursus of heel veel uitvindtijd. Iemand tipte mij het beeldbewerkingsprogramma Gimp en dat bevalt me nog het beste.

Gimp betekent: GNU Image Manipulation Program. Het heeft een open resource dus het is gratis te downloaden.
Het is zeer uitgebreid en je kunt er buitengewoon goed kleuren mee mengen. Uiteraard kan je met lagen werken, en de transparantie van een kleur instellen. Zo kwam ik erachter dat ik kon tekenen als dat ik een prent drukte. Laag over laag.

Het is spelen en uitproberen.

De kleine Hans

2008-02-25T13:30:00.017+01:00

Foto, genomen door Mr Lee

Wat een geweldig idee. Je bindt je kat een kleine camera om de nek, die je zo hebt ingesteld dat die om de minuut een foto maakt. En het resultaat is een wonderlijke reeks impressies, vanuit diverse omzwervingen ontstaan. In tuinen, op daken, onder auto’s. In het licht of in het donker. Alleen of temidden van andere poezen. Op bekend of onbekend terrein.

En hoe gegrond van de jury van ‘De kleine Hans’ (’s werelds grootste kleine fotografieprijs) om de prijs dit jaar aan Mr Lee toe te kennen, de kat van de in Amerika wonende Duitse ingenieur Jürgen Perthold.

Doel van deze prijs is om meer aandacht te genereren voor het belang van toeval in de fotografie.
Mr Lee heeft inmiddels een zilveren beker met rivierkreeft ontvangen.

Neem een kijkje op de site van Mr Lee, en volg zijn fototours. Het is werkelijk fantastisch. www.mr-lee-catcam.de

Stijl

2008-02-21T15:16:00.014+01:00

Op dit moment lees ik "De ontdekking van de literatuur', een selectie interviews uitde Paris Review, door Joost Zwagerman samengesteld.
Het is een geweldig boek. De interviews zijn ontzettend goed geschreven. En er wordt uitgebreid ingegaan op het ambacht van de schrijver: waarom, sinds wanneer, hoeveel uur per dag schrijf je, welke obstakels kom je tegen, wanneer gaat het vlot, enzovoort.
Jammer vind ik het dat uitsluitend Amerikaanse auteurs aan bod komen. Dat is een keuze die overigens wordt verantwoord in de inleiding.

Nu mijn aanleiding tot dit stukje. Dat is namelijk een uitspraak van Truman Capote. Hem wordt gevraagd of een schrijver een stijl kan aanleren.
Capote denkt van niet en hij brengt dit in verband met de persoonlijkheid van de schrijver. Hij expliceert: De individuele menselijkheid van de schrijver, zijn woord of gebaar naar de wereld, moet bijna een personage lijken dat contact maakt met de lezer'

Dat vond ik zo goed. Om de individuele stijl van een schrijver als een personage te zien. De schrijver is zijn hoogsteigen stijl maar ontsnapt er ook weer aan, hij modelleert.

Aan het werk geweest

2008-02-03T16:56:00.002+01:00

Ja, en waar is de maand januari gebleven? Op mijn weblog is hij in ieder geval volledig verdwenen.
Ik heb, net als in de voorafgaande maanden, uitsluitend geschreven. Heel strak, van 's ochtends negen tot 's middags drie. Aan een boek dat ongeveer veertig korte hoofdstukken heeft. Mijn atelier schoot er bij in. Want het is niks om in zo'n eindfase je aandacht te verdelen. Dat lukte me slechts in de begin- en tussenfase. En dat komt wel weer.
Ik hoop dar ik in mei mijn boek helemaal heb afgerond.

Kerst

2007-12-30T17:33:00.002+01:00

Foto: 'zoals de sneeuw van vorige week', gezien vanuit de achtertuin

Eerste kerstdag stond bij ons thuis volledig in het teken van de tweede. Op tweede kerstdag hadden we tien mensen uitgenodigd, dus op de eerste werd er gekookt, gebraden, gepoetst, versierd en gedronken. De kinderen raakten al opgewonden.

Zesentwintig december. De avond viel vroeg, de lichtjes brandden en het huis stroomde vol. De avond ging eigenlijk in een flits voorbij. Om drie uur 's nachts rolde ik doodvermoeid in bed. Ik dacht: nooit meer. Ik kon niet meer op mijn benen staan.

De volgende dag wenste ik echter al snel, en hevig, dat alles nog beginnen moest. Ik kreeg een soort heimwee naar het geredder vooraf en de levendigheid van de avond zelf. Trouwens: alles wat ik in december afsluit vind ik zonde, jammer en veel te snel voorbij (zoals de sneeuw van vorige week). En dat terwijl ik werkelijk niet zwijmel in het kerstgebeuren; ik plak geen kaarten, ik bak geen koekjes. Maar ach. Het is gewoon-, het is het einde van het jaar.

Sint Niklaas (B.)

2007-12-03T16:08:00.001+01:00

Dit weekend waren wij in Sint Niklaas (B.), waar Chrétien in kasteel Walburg een lezing zou houden. De betreffende organisatie regelde voor Chrétien en mij een hotel (de lezing vond plaats op zondagochtend half elf) en zo waren wij zaterdagochtend al vroeg op weg.
Sint Niklaas bleek een provinciestad die me aan sommige steden in Oost-Europa deed denken. Er hing een wat desolate, wat troosteloze atmosfeer, maar niet vervelend. Er was één grote winkelstraat. De marktplaats had kolossale afmetingen. Er was kermis. Het was bewolkt, maar het regende niet. Vanuit ons hotelraam keken we uit op het station.

In de winkelstraat klonk gedurende de hele dag een aantal Sinterklaasliedjes uit de loudspeakers. Precies om zes uur 's avonds, midden in een zin, midden in een lied, werd de muziek uitgezet. Vrachtwagens reden de straat binnen. In hun laadbakken lagen snoeren en draden met kleine lampen. De feestverlichting werd opgehangen. Het begon te waaien. Even later regende het zacht.
Het was weer om bier te drinken, en ergens goed te gaan eten.

Om tien uur de volgende dag werden we opgehaald en naar het kasteel gebracht. Er was een stevige storm voorspeld, de hekken van het kasteelpark waren gesloten om te voorkomen dat argeloze wandelaars een tak op hun hoofd zouden krijgen. Bezoekers namen daarom de achteringang. En ondanks dat was het behoorlijk druk, ik schat een man of tachtig.
De lezing verliep goed en na afloop was er beneden in het kasteel een nazit met de dichters uit het publiek, zoals Herlinda Vekemans, Alain Delmotte, Frédéric Leroy, Benno Barnard, Marleen en Jean de Crée, Reina de Pelseneer, Richard Steegmans, Paul Rigolle, Frank Pollet en Frederik Lucien De Laere (stadsdichter van Damme). Een zeer levendige en gezellige nazit!

Contrabas in Cotton Club

2007-11-27T22:33:00.001+01:00

Gisteravond vond in de Cotton Clun in Amsterdam de presentatie van twee nieuwe Conrabasbumdels plaats:
En geen andere ruimte dan die in je hoofd van Trix Giebels en Bij het zien van zijn lichaam van Peter Swanborn.
Verder droegen voor: Catharina Blaauwendraad, Paul Janssen en Manuel Kneepkens.

Er hing gisteravond een prettige atmosfeer in de Club. Dat heb je wel eens, dat zo'n avond helemaal als vanzelf verloopt. Luisteren (naar uiteraard zeer diverse dichters) wat drinken, en praten.

Meer informatie over de bundels is te vinden op de site van de Contrabas.

Genazino wint Kleist-Preis, Szabó overleden

2007-11-21T11:13:00.002+01:00

Wanneer het niet al te schwärmerisch klonk, zou ik beweren dat hij mijn absolute lievelingsschrijver is: de Duitse Wilhelm Genazino.
Aanstaande zondag neemt de 64 jarige schrijver in Berlijn de Kleist-preis in ontvangst, zo is gisteren bekend gemaakt. Eerder al, in 2005, ontving Genazino voor zijn oeuvre de Büchner-preis.
Door critici wordt hij gezien als een van Duitslands beste auteurs. Hij staat bekend als een melancholisch en ironisch chroniqeur van het dagelijks leven en een aandachtige beschouwer.

En waarom toch is er in Nederland relatief zo weinig belangstelling voor Duitse literatuur (afgezien van de zeer bekende namen) en tal van landen die daarachter liggen, wiens schrijvers en schrijfsters in Duitsland (en Oostenrijk) wél worden vertaald, gelezen en besproken.

Zoals het bericht dat afgelopen maandag de Hongaarse schrijfster Magda Szabó is overleden. Zij werd 90 jaar. Zij stierf tijdens het lezen van een boek. Van haar is een aantal boeken in het Nederlands vertaald, waaronder 'De Katalinstraat' en 'De deur'. Haar werk is ook internationaal bekroond onder andere met de Franse Femina-prijs (2003).

Zsuzsa Bánk

2007-11-20T14:51:00.001+01:00

Onlangs las ik ‘De zwemmer’ van de in Frankfurt (uit Hongaarse ouders) geboren Zsuzsa Bánk (1965). Het boek lag bij de Slegte en was prachtig. Het heeft verschillend prijzen gewonnen. Nu lees ik ook haar verhalenbundel: ‘Heissester Sommer’.

Bánk zet haar proza in een bepaald licht. Een weemoedig licht. Je wilt iets pakken, maar je kan er niet bij. Iets is weg. Maar het wás er niet eens. Eigenlijk is het in taal (bijna) niet te vatten.

Het verhaal ‘Unter Hunden’ uit de bundel ‘Heissester Sommer’ speelt zich af in een buitenwijk van een willekeurige stad. Daar speelt de ik, een meisje, met andere kinderen een spel, een soort landjepik en soms krijgen de kinderen ongevraagd gezelschap van Kai, een jongen met rood haar en losse schoenveters. Een jongen waarvan zijn broers allemaal een andere vader hebben. Kai woont met zijn familie in een van de omliggende flats. En iedere ochtend laat hij met zijn broers een stel vervaarlijke honden uit.

Op een dag blijkt dat Kai het op de ik heeft voorzien. Hij laat haar winnen tijdens het spel. Sterker nog, hij laat haar voortaan altijd winnen. En loopt ook elke dag met haar mee naar school. En haalt haar daar weer op.Voor haar hoeft het allemaal niet. Maar ze kan het onmogelijk doorbreken. Er wordt ook helemaal niet gesproken tijdens deze tochten.

Na schooltijd zitten ze samen zwijgend in een weiland op een hek. Kai snijdt met een klein mes figuren uit takken en twijgen. Zij kijkt toe en ondergaat dit alles passief, alsof ze het verplicht is. Aan Kai. Aan zijn broers. Aan zijn honden.
Op een dag staan zij daar met zijn allen voor de school: Kai, de broers en de beesten. Even later staan zij met zijn allen naast het hek. Kai pakt zijn mes en snijdt een tak, de broers bespugen elkaar, over het hoofd van het meisje.
Totdat er een klodder op haar schouder valt. Ze kijkt ernaar en griezelt. Een natte, vette vlek. En dan gebeurt het, of ze het nu wil of niet, ze schiet naar voren en rent weg, ze rent zo hard als ze kan.

Kai en de anderen vliegen achter haar aan. Het meisje holt een flat binnen, hoort hen naderen, en rent naar boven. Ze schermt zich af. Ze vinden haar niet. En het is Kai die roept: ze is hier niet, laten we gaan. De jongens en de honden verlaten de flat.

De volgende ochtend wacht Kai haar niet op. En hij staat ’s middags niet voor haar school. De volgende dagen evenmin. Van het speelterrein is hij verdwenen. En iedere dag kijkt de ik nu om zich heen, alsof het niet waar is. Alsof het niet kan. Het meisje is verlost. Kai komt niet meer. En ze blijft kijken, zoeken, kijken. Pas na een half jaar dringt het tot haar door dat hij niet, dat hij nooit meer komt.

Het verhaal 'Unter Hunden' is in 2005 bekroond met de Bettina von Arnim Preis.
In het juryrapport staat:
'Sehr zart und unerbittlich sicher erzählt Zsuzsa Bánk von den zwei Vorstadtkindern auf den verschiedenen Seiten der Straße: Es ist die Geschichte einer fortschreitenden, beunruhigenden Anwesenheit, einer Einkreisung, einer Gefangennahme und schließlich einer Flucht; aber wer einmal so gefangen genommen war, kommt durch Flucht nicht davon, nicht von Kai mit den losen Schnürsenkeln und nicht von dieser Erzählerin.'

Een klein bericht

2007-11-16T12:00:00.000+01:00

Dit jaar heb ik zes prenten gedrukt, in een oplage die varieert van tien tot dertig exemplaren. Doorgaans druk ik meer. Maar ik heb vooral veel geschreven dit jaar. En de maanden november en december wil ik helemaal aan schrijven wijden zodat begin januari de ruwe versie van mijn boek in wording af is. Hoop ik.

Natuurlijk speelde ook mijn zieke vader een grote rol. Aan het begin van het jaar heb ik hem nog vaak bezocht en wanneer ik hem niet opzocht, was ik moe. Vreemd eigenlijk, dat je van emoties moe kan worden. Deze week had ik het weer, precies op de dagen rond zijn verjaardag.

Anna Karina

2007-10-22T22:30:00.000+02:00

In 2005 maakte ik een portret van een vrouw die, naar ik dacht, Anna Karenina heette. Haar foto heb ik ooit uit de VPRO-gids geknipt en de bijbehorende tekst bewaarde ik (waar? In welke map?) ergens anders.
Ik vond het wel vreemd dat zij de naam had van een Russische literaire heldin en ik vond het ook vreemd dat ik haar, nota bene actrice en ex-vrouw van Jean-Luc Godard, zo gauw op het internet niet vinden kon.

Na verloop van tijd kwam ik erachter dat zij niet Karenina heette maar Karina. Anna Karina. Ik had haar naam verkeerd onthouden of hem direct verkeerd gelezen. En daarna heb ik een kleine grafiekoplage domweg fout benoemd!

Maar ik heb haar dus gevonden. En onlangs zag ik op You Tube het bovenstaande filmpje. Daar zingt Anna Karina een duet (Ne dis rien) met Serge Gainsbourg, en ik vind het prachtig. Waarom? Ik weet het niet. Zij heeft een erg mooi gezicht dat ook wel droevig is, en raadselachtig. En hij, Gainsbourg, is in zijn jonge jaren nog onweerstaanbaar charmant. Deze clip is voor ons, vanuit het nu, eigenlijk zo ongekunseld, zo houterig schutterig, flirterig echt en tegelijkertijd zo geraffineerd plezierig. Deze mensen hebben binnenpret, daar is geen mediatraining overheen gegaan, ook al zijn zij zich natuurlijke uitermate van de camera bewust.

Ik heb het vaak bekeken. En echt, ik vind het mooi.

Kleine sfeerimpressie

2007-10-14T14:28:00.001+02:00

Een nauwgezet verslaggeefster op mijn eigen weblog ben ik niet. Nu ja, het moet ook geen dwang worden. De tijd rent, en ik hol mee. Nu alweer zitten we in een herfst die op dit moment toch ongelofelijk zonnig en mooi is. Met een hoop activiteiten bovendien.

Vorige week, op het Utrechts literatuur festival, heb ik, voor de uitreiking van het C.C.S. Crone stipendium, een prachtig optreden van de zangeres Rolinha Kross gezien. Dit naar aanleiding van 'De spiegel van Jiddische poëzie' die is samengesteld door Willy Brill. Ik heb een gesigneerde cd kunnen bemachtigen en ga zeker kijken naar haar optreden met de groep Mazzeltov eind januari in het concertgebouw in Amsterdam.

Afgelopen woensdag vond, ook in Amsterdam, de presentatie van de Allianz kunstcollectie plaats. Deze presentatie stond in het teken van de verbeelding met daaraan gekoppeld de elementen aarde, water, lucht en vuur. Het was een heus spektakel waarbinnen tevens de Allianz wijncollectie werd gepresenteerd, er liepen koks met hoge witte mutsen rond die ons reepjes ossenhaas, sushi’s en wat al niet serveerden. De locatie was op een vreemde manier mooi: niet ver van de Dantzigerkade met aan de ene kant de containers waarin studenten wonen, en aan andere de haven met haar opslagplaatsen en schepen.

Ach, en nu ik het toch over Amsterdam heb, een vriendin vierde aan het begin van de week haar verjaardag bij Puccini in de Staalstraat. Zomaar een herfstochtend in aangenaam gezelschap, met taart en veel koffie, een warme herfstlucht en dan nog wat boten, rustig dobberend in de grachten.

Ik kan best zeggen dat ik een prettige week heb gehad. En daartussendoor ook nog rustig kunnen schrijven!

C.C.S. Crone Stipendium

2007-10-07T22:14:00.000+02:00

C.C.S. Crone

NIEUWS (aangezien de nieuwsrubriek op deze site op dit moment niet functioneert) :

Nicole Montagne kreeg op zondag 7 oktober 2007 het C.C.S. Crone Stipendium van de gemeente Utrecht toegekend. Dit gebeurde tijdens het Utrechts Literatuur Festival in het Louis Hartlooper Complex.

Juryleden professor Wiljan van den Akker en Ronald Giphart waren het er volgens hun juryrapport binnen een minuut over eens geworden: deze keer zou het C.C.S. Crone Stipendium moeten gaan naar Nicole Montagne – 'zij kan geweldig schrijven,' las Giphart voor.

Montagne debuteerde in 2005 met de goed ontvangen essay- en verhalenbundel De neef van Delvaux. Zij ontving het stipendium uit handen van burgemeester Brouwer, die het 'een extra stimulans voor het schrijven van een in 2008 te publiceren roman' noemde.

Het stipendium werd voor de tweede keer toegekend; in 2005 ging het naar Vrouwkje Tuinman. De grote broer van deze aanmoedigingsbeurs, de C.C.S. Crone Prijs voor gevestigde Utrechtse auteurs, ging eerder naar Manon Uphoff (2002), Ronald Giphart (2004), en Arthur Japin (2006).

Aan het stipendium is een bedrag van €2500 verbonden.

Walter Kempowski (1929 - 2007)

2007-10-05T20:30:00.002+02:00

Vandaag is Walter Kempowski overleden aan de gevolgen van darmkanker.
Toen wij hem dit voorjaar tijdens een van zijn ' Literaturnachmittage 'in Nartum bezochten, was hij al zwaar ziek. De Frankfurter Allgemeine omschrijft Kempowski als 'de archivaris, chroniqueur en verteller' van de twintigste eeuw.
Helaas is Kempowski in Nederland niet erg bekend geraakt. Misschien verandert dat nog.
Voor meer details, zie het weblog van de papieren man.

Kunst in de buurt

2007-09-24T20:57:00.002+02:00

Bij ons in de buurt staat een ronde houten bank. In de rugleuning zijn koperen bordjes bevestigd met, in verschillende talen, het woord ‘dialoog’. De bank is om een boom heen gebouwd. Degenen die erop plaatsnemen,weten een zacht wuivend bladerdak boven hun hoofd. Er zitten regelmatig mensen op, meestal Turkse mannen maar ook kinderen of studenten en heel af en toe een moeder met een baby. Nee, ze zitten niet door elkaar, en het woord dialoog komt duidelijk uit de welzijnssector. Zelf zit ik er nooit op, maar ik zit zelden op een bank in het openbaar. De bank staat op een mooi punt, hoek JP Coenstraat en Abel Tasmanstraat, uitkijkend op de Kanaalstraat met aan de overkant het museumcafé.
Is deze bank kunst? Daarover werd gisteren in houtzaagmolen De Ster (ja, dit is een zeer lokaal bericht) gediscussieerd. Aanwezig waren buurtbewoners, kunstenaars en cultuurwerkers. Leidt ‘community art’ tot polderkunst, was gisteren onder andere de vraag. Jazeker. Denk ik. Is dat erg? Soms niet. Nogmaals, ik weet niet of dat bankje kunst is. Misschien is het kunst-in-opdracht. In ieder geval is het sympathiek.
Maar laten we niet alles tot kunst verheffen. Een buurtbewoner is niet per definitie een ster, zoals gisteren wel werd beweerd. En oudere mensen zitten niet altijd boordevol verhalen en zijn er met het klimmen der jaren niet altijd wijzer op geworden. Zo wordt alles wel heel welwillend bekeken, zo wordt de werkelijkheid bijna te mooi. En op die grond ontstaat zeker geen kunst, daar is iedere prikkel uit verdwenen.

Uitreiking Jan Hanlo Essayprijs

2007-09-20T13:24:00.000+02:00

Gisteravond vond in De Balie in Amsterdam tijdens een feestelijke bijeenkomst de uitreiking plaats van de Jan Hanlo Essayprijs Groot en Klein.

Het was spannend gisteravond, het was zenuwslopend spannend.

De Jan Hanlo Essayprijs Groot is uiteindelijk gewonnen (ja, uiteidelijk; we werden zo tergend lang in spanning gehouden!) door Roel Bentz van den Berg met zijn bundel 'Zapdansen'.
Waarvoor uiteraard van harte gefeliciteerd!

Na afloop was er een borrel en werden er talloze handen geschud. Voor mij, vanuit de beeldende hoek, was dit een volstrekt nieuwe wereld. En zo bleef het spannend.

Verdere berichtgeving, waaronder een deel van het juryrapport, heb ik in mijn nieuwsrubriek vermeld.

En morgen weer back to normal. Ook niet verkeerd.

Dagboek

2007-09-16T12:53:00.000+02:00

Gisteren was ik met mijn 'Vestdijkprent' aanwezig in de literaire salon van Van Kooij en Ravensbergen. De poëzie van Simon Vestdijk stond deze middag centraal.
Vestdijks biograaf, Wim Hazeu, verzorgde de inleiding en Dick Vestdijk had een aantal gedichten van zijn vader op muziek gezet die hij na de inleiding vertolkte.

Ik had Chrétien en Martha meegenomen. En Martha had haar dagboek bij zich waarin ze tijdens de voordracht, op een stoel in de tuin, driftig zat te schrijven.
Na afloop belandde ze toevallig naast Wim Hazeu. Ze had geen idee van zijn beroep en/of belangstelling. Ze knikte hem echter uitermate vriendelijk toe.
'Wil je mijn dagboek lezen?'

Oostende

2007-08-27T14:27:00.000+02:00

Achterstallig onderhoud, ik weet het. De vakantie zat ertussen en zo nog van alles. Maar wij zijn in Oostende geweest en wij hadden zelfs het weer een beetje mee. Een aantal dagen was er volop zon, strand en zee.

Op een dag dat er echter een druilerige regen viel, namen wij de kusttram en reden langs (rechts) de grijze zee en (links) de grijze bunkers tot aan Koksijde/Sint -Idesbald. Daar bezochten wij het Paul Delvaux museum. Ik was er ruim twintig jaar niet geweest. De laatste keer bezocht ik het met mijn vader. Het museum is inmiddels uitgebreid, er is een vleugel aangebouwd en de tuin wordt doormidden gesneden door een pad dat er vroeger niet was. Het bleek er redelijk druk en de atmosfeer nog altijd licht surreeël. Maar dat had voor mij waarschijnlijk ook te maken met de soms wat verwarrende vraag van waar-blijft-toch-de-tijd.

Oostende was niet meer zo'n bouwput als in de voofgaande jaren en 'ons' Mosselhuis, waar het eten met een kleine lift van de keuken naar het restaurant wordt gehesen, bleek er gelukkig nog te zijn. En de Madame ook. De Madame van het Mosselhuis heeft zwart steil haar, sloft een beetje, vergeet soms een bestelling en draagt de mooie naam Minous. Bij Minous sloten wij doorgaans de dag af. En wandelden dan via de Visserskaai over de boulevard, tot voorbij de thermen, naar ons appartement.

Portret Simon Vestdijk

2007-07-25T09:53:00.005+02:00

Portret Simon Vestdijk. Techniek: sjabloondruk. Oplage: 20. Beeld: 49x34. Papier: 50x65. Prijs €350,00. Kunstenaar: Nicole Montagne. Meer info via www.nicolemontagne.nl of per e-mail: nicole.montagne(at)lombok.nl

Rijles

2007-07-05T12:39:00.000+02:00

Eindelijk heb ik mijn allereerste rijles gehad. Nu ja, een intake, maar ik hèb gereden en ik vond het heel wat. Moeilijk vooral. Vrouwen zouden bekend staan om hun vermogen meerdere handelingen tegelijk te verrichten. Dan ben ik atypisch vrouwelijk want ik doe het liefst één ding tegelijk. In alle andere gevallen raak in de war.

Eerst laat ik nog eens mijn ogen testen want zelfs met bril betwijfel ik of ik wel alle borden zie. Tijdens mijn intake was ik te druk met het stuur en knipperlichten en de koppeling om daar ook nog op te letten.

Zestig lessen, dacht de instructeur. Wel ja! Maar ik wil zo graag. En ik heb het eigenlijk zo hard nodig voor mijn werk.

Helene Schjerfbeck

2007-06-24T15:50:00.000+02:00

Inmiddels zijn de vier nieuwe Contrabasbundel verschenen (Andraea, Kloos, Papenhove en Veenbaas), verkneukel ik mijzelf nog wat over mijn tweede nominatie (Jan Hanlo Essayprijs) en heeft Martha haar eerste medaille binnen gelopen met de avondvierdaagse. Overigens gaat alles gepaard met het besef dat ik mijn vader niet kan bellen om hem op de hoogte te stellen (.. en totaal verhit kwam Martha binnen pap, ingeklemd tussen drie fanfares..).

Vrijdag, ook met Martha de tentoonstelling van Helene Schjerfbeek bezocht in het Gemeentemuseum in Den Haag. Het was mooi maar het viel me ook een klein beetje tegen, vooral een aantal van de zelfportretten. Sommigen waren meer getekend dan geschilderd en dat wrijft. Natuurlijk ook schitterende werken gezien, vooral de serie die Schjerfbeck van haar moeder heeft gemaakt. Alles: vorm, kleur, verhaal teruggebracht tot de kern zonder, en dat is het knappe eraan, zonder sober te zijn.

Een kind van bijna zeven neemt kunst natuurlijk nog letterlijk. Een zeer realistisch schilderij uit de beginperiode was Martha’s favoriet: een broertje met zijn zusje en de broer droeg klompen gevuld met stro.
Soms legde Martha mij de schilderijen uit. 'Hier,' wees ze (ze holde telkens vooruit), 'hier is die mevrouw naar de markt gegaan, daar heeft ze een appel gekocht en die heeft ze toen geschilderd'. 'O ja ?', zei ik, ik stond juist ergens anders naar te kijken. 'Ja,' zwaaide Martha (kijk uit! raak dat schilderij niet aan!), 'ja, ja en dat noemde ze toen appel van de markt'. Ik keek naar het bordje. Helemaal waar. Bijna té waar.

Een kleine oplage

2007-05-23T10:26:00.000+02:00

Mijn opdracht voor Allianz is klaar. Een sjabloondruk in een oplage van dertig exemplaren. Daarnaast heb ik voor mijzelf nog vijf AP's gedrukt.
Een sjabloondruk in oplage is bewerkelijk. Doorgaans druk ik niet meer dan tien prenten, een hoeveelheid die binnen de grafiek vrij laag is, hoewel 'exclusief'. Toch geeft het voldoening om af en toe eens door te drukken.

Foto boven: het droogrek helemaal vol. De kracht van de herhaling.

Delfts blauw

2007-05-18T20:30:00.000+02:00

Deze week onder andere mijn broer geholpen met het fotograferen van Delfts blauw.
We werkten in de showroom van de fabriek waar zich meer dan duizend modellen bevinden en waar het licht doorgaans mooi gefilterd naar binnen valt.
De bedoeling is dat de hele collectie on-line gaat. Dat is voorwaar niet misselijk.

Nolde

2007-05-10T09:48:00.000+02:00

Overigens in Bremen, in het Paula Modersohn-Becker Museum, de tentoonstelling 'Ungemalte Bilder' van Emil Nolde bekeken.
Nolde kreeg in 1941 een 'schilderverbod' omdat zijn werk als 'entartet' werd beschouwd. De kunstenaar hield zich niet aan dit verbod en stapte over van olieverf op aquarel, dat ruik je immers niet. Ook werkte hij uitsluitend op klein formaat zodat hij, in geval van nood, de schilderijen snel weg kon bergen. En zo ontstond er maar liefst een serie van 1300 kleine aquarellen op Japans papier, werken die 'eigenlijk' niet bestonden.
Inspirend om te bekijken want de werklust spat ervan af.

Haus Kreienhoop

2007-05-07T09:56:00.000+02:00

Als jongen werkt Kempowski in Wiesbaden voor een zogenaamde PX store (post exchange winkel) op Amerikaans militair terrein. Samen met zijn broer Robert ontdekt hij dat de Russen na de oorlog veel meer demontagemateriaal uit Duitsland transporteren dan met de westelijke geallieerden is afgesproken. De broers rapporteren dit aan de Amerikanen en wanneer Walter zijn moeder in Rostock bezoekt, een gebied dat valt onder Russisch gezag, wordt hij direct gearresteerd. Enkele weken later wordt zijn broer gepakt en ook de moeder, omdat zij haar zoons niet heeft aangegeven. De vader van het gezin is gevallen tijdens de laatste oorlogsdagen. Dochter Ulla, woont inmiddels met haar man in Denemarken.

In de gevangenis verbeeldt Kempowski zijn toekomstige huis. Hij ontwerpt in gedachten een woning. Een ‘Gutshaus’, een klooster, een school, nee eigenlijk alles ineen zoals hij vijftig jaar later zal schrijven als inleiding tot zijn ‘tiende roman’ het fotoboek Haus Kreienhoop.

In 1971 koopt Kempowski een stuk grond in Nartum, waar hij dan al jaren les geeft en woont, om zijn gedroomde huis te bouwen. Het wordt geen gewoon huis, het wordt een afspiegeling van het leven van de schrijver. Kempowski beschouwt Haus Kreienhoop (kraaiennest) evenzeer als zijn levenswerk als dat hij zijn literaire arbeid beschouwt. Het is een huis met herinneringen. Met archieven waarin verhalen uit de oorlog worden bewaard van ‘gewone’ mensen tot aan hooggeplaatste officieren. Archieven die hij verwerkt in zijn boeken. Een huis met een Rostocker kamer, waarin schilderijen en gravures hangen van de rederij van zijn grootouders. Alles beschreven in zijn familiekroniek, alles tentoongesteld in het huis. Zelfs een flesje met zand uit Rostock ligt onder de middelste tegel in de ronde toren van Kreienhoop. Een huis dat altijd heeft open gestaan voor belangstellenden, studenten, schrijvers en lezers. Zij mochten helpen met het archief, bouwen aan een van Kempowski's zelf gemaakte Kugelbahnen, struinen door de tuin, middernachtelijk picknicken. Zijn werk was zijn leven en zijn leven zijn werk.
Het was zeer bijzonder om er zelf rond te lopen en zeer spijtig te zien hoe ziek de schrijver inmiddels is.

Nog ter informatie: Cherry Duyns heeft in 1990 een documentaire gemaakt over Kempowski in Bautzen: ‘Schuld als schaduw’. Een aantal van Kempowski’s romans zijn verfilmd. Ook inspireert Kempowski (met zijn huis) beeldend kunstenaars. De Duitse kunstenaar Marikke Heinz-Hoek maakte in 2006 een documentaire over dit prachtige en inspirerende oord; Sichtachsen.
Kempowski is een van Duitslands meest belangrijke hedendaagse auteurs. Helaas, helaas in Nederland (nog) veel te weinig bekend. Zonde!

Op bezoek bij Kempowski

2007-05-05T21:34:00.000+02:00

Foto boven: onze kinderen in de tuin van Kempowski. Op de achtergrond rechts in zwart wit geblokte blouse: nog een literatuurliefhebster dwalend door de tuin.

De afgelopen week hebben wij in het noorden van Duitsland doorgebracht. Doel en tevens hoogtepunt van deze reis was een bezoek aan de schrijver Walter Kempowski. Nog altijd houdt Kempowski iedere eerste woensdag van de maand zijn zogenaamde ‘Literaturmittage’. Nog wel want helaas is Kempowski ernstig ziek.

De literatuurmiddagen vinden plaats in huis ‘Kreienhoop’, dat de schrijver zelf heeft ontworpen (het idee hiervoor rees tijdens zijn gevangenschap) en met behulp van een architect heeft uitgevoerd.
Het is een geweldig U-vormig huis, met een lange bibliotheekgang die beide uiterste delen van het huis met elkaar verbindt. In de loop van de tijd heeft er uitbreiding plaatsgevonden. Zo is er onder andere een spiegelzaal bijgekomen waarvan de spiegels het tegenoverliggende landschap weerkaatsten ( glooiende akkers, malsgroene velden, donkere bomen), een ronde theekamer voor mevrouw Kempowski en (als mannelijke tegenhanger) een toren van vijf meter hoog. In de toren verzamelt de schrijver dagboeken van auteurs, kunstenaars en wetenschappers.

Kempowski bleek te ziek om voor te lezen uit eigen werk. Hij hield een inleidend en humoristisch praatje in zijn (overvolle) spiegelzaal en trok zich vervolgens terug. Na afloop van de lezing die door een paar medewerkers werd overgenomen, bleek hij nog in staat om te signeren.
Ik had twee boeken bij me: ‘Sirius’, zijn dagboek uit 1983 en ‘Herzlich wilkommen’. Wij waren de enige Nederlanders in het gezelschap, met twee kleine kinderen bovendien, die vanuit het dichstbijzijnde dorp op de fiets naar Nartum waren gekomen; bussen reden immers niet naar dit afgelegen maar prachtige oord.

Het verleden

2007-04-27T16:50:00.000+02:00

In de jaren zeventig heeft mijn vader, zoals toen in zwang kwam, veel dia’s gemaakt.
Voor zijn dood heeft hij mij gezegd waar hij de dozen met dia’s bewaarde en dat ik er maar iets mee moest doen. Ik nam mij voor om de dia’s te scannen, te documenteren en grotendeels af te drukken.

Zo bevond ik mij deze week in de bergruimte van het huis van mijn ouders. Behalve een doos met fotomateriaal, vond ik een kist met speelgoed. Daarin lag een dominospel van het merk Ravensburger. Een doosje met kartonnen kaarten waarvan ik het bestaan volledig was vergeten. Frappant hoe na een gat van vijfendertig jaar zo’n spel je direct bekend voorkomt. Frappant, en vermakelijk ook, die typische vormgeving uit de jaren zeventig: heldere kleuren en grote vlakken.
In hoeverre, vroeg ik mij af, zou een dergelijke vormgeving je nu eigenlijk (onbewust) hebben beïnvloed in je latere werk?

Met de dia’s was ik blij, ik had hen minstens een kwart eeuw niet gezien. Ook vond ik een mij nog onbekend album dat ooit mijn oma toebehoorde. Daarin talloze jeugdfoto’s van mijn vader, zeer ontroerend. En bijzonder, zoveel huis-tuin-en-keuken-foto’s van nog voor de Tweede Wereldoorlog

Vader

2007-04-16T22:26:00.000+02:00

Ik heb me de afgelopen jaren regelmatig afgevraagd hoe privé een weblog is. Wat mij betreft niet al te privé.
Toch is het onmogelijk om door te schrijven over werk, of trivialiteiten, wanneer een dierbare is gestorven.

Op 3 maart, ruim zes weken geleden, is mijn vader overleden.
Niet onverwacht maar toch sneller dan gedacht.
Ik mis hem enorm. Hij is 75 jaar geworden. En ik was, en ik ben, zo vreselijk trots op hem.

Tijd

2007-02-14T21:08:00.000+01:00

Dat de tijd een wonderlijk fenomeen is, is uiteraard een open deur. Wanneer je, zoals ik, zelf je werktijden indeelt, krijg je nu eens het idee dat de tijd je door de vingers glipt (bijvoorbeeld 'slechts' een halve pagina geschreven in één ochtend), en dan weer, wanneer je alles op een rijtje zet (ik ben gek op schema's), dat je niet meer weet dat je nog zoveel hebt gedaan.

Kinderen hebben hier natuurlijk geen last van. Maar sinds kort houdt Martha een dagboek bij. En nu wordt ze zich steeds meer bewust van de maanden en hun dagen. Tenminste. Totdat het 32 januari werd.

Structuur

2007-02-09T21:05:00.000+01:00

Structuren en nog eens structureren, van links naar rechts en van boven naar beneden. Zodat ik zicht heb op wat ik de afgelopen maanden heb geschreven en de komende maanden hoop te schrijven.
Toen ik gistermiddag ter afleiding de besneeuwde en gladde stad inliep, ben ik hard onderuit gegleden. Aanvankelijk voelde ik niets, pas 's avonds drong zich een nare pijn in mijn rug,
Vandaag daarom geen stap buiten de deur gezet en mij opnieuw over mijn beschreven vellen gebogen.

Kleine update werk

2007-02-04T21:00:00.000+01:00

Aan het begin van dit jaar heb ik mij voorgenomen voorlopig het volgende schema te hanteren: drie weken atelier, twee weken schrijven. Dit om versnippering te voorkomen.
Onlangs rondde ik de portretten van Joop en Marie Hekman af.
Deze week begon aldus mijn schrijfweek. En dat gaat gepaard met veel lezen. De onaanraakbare van John Banville, Grote Acht van Vrouwkje Tuinman. Via de uitverkoop: De laatsten van Katja Lange Müller (geweldig!), Stiefmoeder van Nicolette Smabers en 'De kunstkamer' van Leen Huet (ik heb mijn best gedaan maar kan dit te mooie proza nauwelijks tot mij nemen). Momenteel tenslotte aan het herlezen: Malina van Ingeborg Bachmann. De winteravonden (nu ja, winter) zijn lang.